گمشده در آینه تاملی در هنرها، شعر و جنون – فرزام پروا

معرفی کتاب گمشده در آینه

کتاب گمشده در آینه، کتابی است در مرز فلسفه، روان‌کاوی، هنر و تجربه زیسته با جنون. این کتاب نه یک کتاب روان‌شناسی آموزشی است، نه تحلیل بالینی کلاسیک، و نه یک اثر صرفاً ادبی. این اثر جنون را نه به‌عنوان اختلال، بلکه به‌عنوان سرنخی بنیادین برای فهم زبان، هنر، سوژه انسانی و حقیقت وجود بررسی می‌کند.

کتاب حول محور یک پرسش بنیادین می‌چرخد:

نسبت میان روان‌پریشی (سایکوز) و خلاقیت هنری چیست؟

نویسنده تلاش می‌کند از طریق تحلیل آثار هنری نقاشی‌های ونگوگ، سینمای دیوید لینچ و شعر و موسیقی به عمق واژه‌ای به نام جنون نفوذ کند. انتخاب دیوید لینچ تصادفی نیست، چرا که لینچ کارگردانی است که مرز بین واقعیت، رویا و جنون را بر هم می‌زند و تحلیل فیلم «بزرگراه گم‌شده» در ابتدای کتاب، در واقع مفهوم «فروپاشی روانی» و «بیگانگی با خود» را برای خواننده ملموس می‌کند.

بخشی از کتاب تحت تأثیر تجربیات نویسنده در مرکز کاهش آسیب «خانه خورشید» با مدیریت لیلی ارشد است. مواجهه با زنان آسیب‌دیده و معتاد، به نویسنده این فرصت را داده تا «فروپاشی سوژه» و «رنج انسانی» را از نزدیک لمس کند.

کتاب با نگاهی به نقاشی‌های یکی از مراجعان که به نام «شکیلا» که دچار اختلال شخصیت مرزی است، آغاز می‌شود. نویسنده از طریق نقاشی‌های یک فرد که درگیر اعتیاد و بحران است، پلی می‌زند به دنیای نمادین هنر و ناخودآگاه و با بهره‌گیری از زندگی و آثار شکیلا، به بررسی زبان تصویر، شعر، جنون و تجربۀ مرزی نقاشانه می‌پردازد.

هر فصل کتاب به بخشی از تجربۀ درونی شکیلا می‌پردازد: نقاشی‌های او، رابطه‌اش با مرز جنون، زبان شعر، عناصر فلسفی و… در پیوست‌هایی نیز ملاحظات ژرف‌تر دربارهٔ مفاهیم فلسفی، مراجع نظری و شرح نام «گمشده در آینه» به چشم می‌خورد.

دکتر پروا در این کتاب به شدت تحت تأثیر ژاک لکان است. او معتقد است:

ناخودآگاه مانند یک زبان ساختار یافته است و استدلال می‌کند که هنر، شعر و حتی جنون، همگی ریخت‌های متفاوتی از زبان هستند.

همچنین نویسنده در کتاب توضیح می‌دهد که چطور در جنون، کلمات از معنا تهی شده و به اشیاء (صداهای توهمی) تبدیل می‌شوند.

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، تفاوت توهم بینایی و شنوایی است:

آدم‌های معمولی در خواب دچار توهم بینایی می‌شوند. نویسنده معتقد است خواب، بازگشت به حالت باستانی‌تر و تصویری زبان است و آدم‌های مجنون عمدتاً دچار توهم شنوایی می‌شوند. این یعنی در جنون، زبان مستقیماً و بدون واسطۀ تصویر، به سوژه هجوم می‌آورد. این تحلیل به تنهایی می‌تواند نگاه شما را به ماهیت خواب و بیداری تغییر دهد.

نویسنده با تکیه بر دیدگاه شوپنهاور، معتقد است هنر واقعی برای این نیست که ما احساساتمان را تخلیه کنیم، بلکه برای این است که حقیقت کلی امور را ببینیم.

کتاب در قالب پیش‌گفتار، مقدمه و چند فصل اصلی عرضه شده است. هر فصل به بخشی از تجربۀ درونی شکیلا می‌پردازد: نقاشی‌های او، رابطه‌اش با مرز جنون، زبان شعر، عناصر فلسفی و… در پیوست‌هایی نیز ملاحظات ژرف‌تر دربارهٔ مفاهیم فلسفی، مراجع نظری و شرح نام «گمشده در آینه» به چشم می‌خورد.

کتاب حاضر در پایان فصل‌ها سه پیوست تکمیلی با نام ملاحظاتی در مورد ارتباط سیمرغ و خورشید در شاهنامه فردوسی و مسیر سنگلاخ لکان در فرا رفتن از فروید و چرا گمشده در آینه دارد.

از ویژگی‌های برجستۀ این کتاب روانشناسی می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• درآمیختن ادبیات کلاسیک ایران مانند هوشنگ ابتهاج که در ابتدای کتاب آمده تا متون پیچیده فلسفی آلمان
• تصاویر و نقاشی‌های فراوان که در دل صفحات، خواننده را با واقعیت بصری زندگی شکیلا روبه‌رو می‌کند.
• پانویس‌های توضیحی که خوانش اصطلاحات فلسفی، روانکاوی و تاریخی را برای مخاطب تسهیل می‌کنند.
• نثر ادبی اما دقیق؛ متن به گونه‌ای نوشته شده که هم خواندنی است و هم اندیشیدنی، نه صرفاً علمی خشک.
• نگاه ترکیبی هنر، روان و فلسفه؛ پروا از یک‌سو به تفسیر نقاشی و شعر رجوع می‌کند و از سوی دیگر به کاوش روانی شخصیت و جنبه‌هایی از روان‌پزشکی و نظریه‌های روانکاوانه می‌پردازد.
• بهبودبخشیدن ویراست دوم؛ اضافه‌کردن تبیین بیشتر مفاهیم و گسترش تأملات، نشان‌دهندۀ حساسیت نویسنده به امکان فهم بهتر و عمیق‌تر مخاطب است.

کتاب گمشده در آینه مباحثی را طرح می‌کند که در بسیاری از آثار روانشناختی کمتر دیده شده‌اند: هنر به‌مثابۀ بیان زخم روحی و جایگاه نقاشی به‌مثابۀ گفتگو و خودآگاهی.

چرا باید کتاب گمشده در آینه را بخوانید؟

اگر می‌خواهید بدانید چرا هنر می‌تواند انسان را از فروپاشی نجات دهد، یا چرا برخی افراد در آینه خودشان را نمی‌شناسند، کتاب حاضر یکی از معدود آثار تألیفی فارسی است که با نگاهی جسورانه و عمیق به این پرسش‌ها می‌پردازد.

این کتاب دارای متنی تأمل‌برانگیز و در عین حال آموزنده‌ است که پیوند میان هنر و روان را روشن می‌کند و امکان فهم پیچیدگی زندگی انسانی را از دریچۀ زبان، رنگ و تصویر فراهم می‌آورد.

ما در تیم روان‌آموز مطالعه و خرید کتاب گمشده در آینه فرزام پروا را به علاقه‌مندان فلسفه، روان‌کاوی و هنر پیشنهاد می‌کنیم و به اطلاع شما عزیزان می‌رسانیم که این کتاب هم‌اکنون در سایت روان آموز با بیشترین تخفیف در دسترس شما قرار دارد.

کتاب مرتبط: برداشتن صورتک اثر جفری دوسن

این کتاب برای چه افرادی مناسب است؟

• دانشجویان روانشناسی و هنر: برای کسانی که می‌خواهند درک عمیق‌تری از جنبه‌های روانیِ هنر، نقاشی و شخصیت‌های مرزی پیدا کنند.
• روان‌پزشکان و روانشناسان درمانگر: به‌ویژه آنان که با مراجعان مبتلا به اختلالات شخصیت مرزی کار می‌کنند و به روش‌های بیانی غیرکلامی مانند نقاشی علاقه‌مندند.
• علاقه‌مندان به ادبیات، فلسفه و نقد هنری: برای کسانی که دوست دارند ارتباط هنر با جنون، زبان، شعر و تجربۀ درونی را واکاوی کنند.
• عموم خوانندگان حساس به مسائل روانی و انسانی: این کتاب برای کسانی که به داستان و روایت زندگی واقعی همراه با تأملات عمیق عشق می‌ورزند نیز جذاب است.

توضیحات تکمیلی

موضوع اصلی کتاب بررسی روانشناختی نقاشی و شعر در مواجهه با اختلال شخصیت مرزی نقاش است؛ این‌که چگونه جنبه‌های هنری می‌توانند ابزار بیان درد، جنون و زخم روحی باشند و نقاشی چیزی فراتر از تصویر، دریچه‌ای است برای ظهور حقیقت درونی.

نویسنده، دکتر فرزام پروا، روان‌پزشک، با تجربۀ سال‌ها فعالیت در مراکز درمانی و حضور در پروژه‌هایی چون «خانۀ خورشید» که به زنان معتاد خدمات درمانی و هنری ارائه می‌دهد، این موضوع را از منظر عملی و تجربی نیز شناخته است. او با نثری ادبی و دقیق، مرز روان‌پزشکی، هنر و فلسفه را در هم آمیخته است.

ناشر کتاب، انتشارات ارجمند نیز یکی از ناشران معتبر ایران در زمینۀ روانشناسی و علوم انسانی است که انتشار این کتاب با کیفیت چاپ و امکانات ویراست دوم، جایگاه این اثر را در میان منابع روانشناختی تقویت کرده است.

بریده ای از کتاب گمشده در آینه نشر ارجمند

چه چیزی از نقاشی‌های ونگوگ در ذهنتان باقی مانده است؟ بسیاری در پاسخ به این سؤال، گل‌های آفتاب‌گردان و یا خورشید درخشان و بسیار تابندۀ برخی از نقاشی‌ها را ذکر می‌کنند؛ خورشیدی که نقاش انگار برای تابان‌کردن و حرارت‌بخشیدن به آن، از طریق رنگ‌های گرم، نهایت تلاش خود را کرده است.

خورشیدی داغ، سوزان و چه‌بسا نابودگر. جالب است بدانید که ون‌گوگ در سال ۱۸۸۸ و در سن ۳۵سالگی، در جست‌وجوی نور و رنگ و «خورشیدی قدرتمندتر» به آرل در جنوب فرانسه رفت و با کشیدن این خورشید در تابلوی نقاشی‌ای به نام «تخم‌افشان، برزگر با خورشید در حال فرونشستن (غروب)»، نخستین تحول بزرگ کاری‌اش را رقم زد و از آن پس در مسیری کاملاً شخصی که پیش از او کسی جرأت قدم‌برداشتن در آن را نداشته بود، قدم برداشت:

طرح‌ریزی برای نوعی از نقاشی که هرگونه ایدۀ رئالیسم (واقع‌گرایی) را در نقاشی کنار می‌گذاشت. هیچ نقاشی تا آن لحظه خورشید را با استفاده از رنگ‌های تند و خالص، آن‌طور که واقعاً بود و چنین سوزاننده، نقاشی نکرده بود.

او در نقاشی طبیعت روش ویژه‌ای داشت؛ ناگهان به طبیعت حمله‌ور می‌شد و سعی می‌کرد بر آن که قصد تهدید او را داشت چیره شود. او نقاشی‌اش را همچون دنیای دومی ترسیم می‌کرد که در پشت آن دنیای لایتناهی و طبیعی قرار داشت؛ دنیای دومی که در آن حقایق و اشیای فانی به پدیده‌هایی دائمی و جاوید مبدل می‌شد.

اگر او «اتاق خواب خودش را می‌کشید»، منظورش آسایش و راحتی بود؛ تصویری که بتواند ذهن یا خیال را آرامش دهد، و اگر «کافۀ شبانۀ اطلس رنگی» را می‌کشید، منظورش نشان‌دادن جایی بود که آدم می‌تواند خودش را از بین ببرد، دیوانه شود یا جنایتی را مرتکب شود.

او در مورد نقاشی‌های طبیعت خود می‌گوید: «من پس از مدت‌ها جنگیدن با طبیعت، دریافتم که این دشمن آغاز راه به‌تدریج تسلیم می‌شود و در دسترس من قرار می‌گیرد.» قلم در دستان او آن‌چنان سریع حرکت می‌کرد و آن‌چنان تابع احساساتش بود که ونسان آن را به آرشه‌ای تشبیه می‌کرد که بر روی سیم‌های ویولون می‌رقصد.

ون‌گوگ از تک‌ضربه‌های قلم‌مو نه‌تنها برای تجزیۀ کاری رنگ استفاده می‌کرد، بلکه می‌خواست با بهره‌گیری از این شیوه، هیجان درونی خود را ابراز کند. در یکی از نامه‌هایش از آرل حالتی را توصیف می‌کند که در آن الهاماتی به وی دست می‌دهد؛ زمانی که غلیان احساسات چنان شدید می‌شوند که آدمی بی‌آن‌که بداند چه می‌کند، به کار خود ادامه می‌دهد و ضربه‌های قلم‌مو با همان توالی و پیوستگی کلمات یک خطابه یا یک نامه، بی‌اختیار پشت سر هم زده می‌شوند.

او از «آهنگ سازی رنگ‌ها» سخن می‌گفت، ملودی‌ای که اگر در ضمن کار او به خودش نمی‌آمد باعث می‌شد هشیاری‌اش را از دست بدهد و دو هفته‌ای قادر به هیچ کاری نباشد. او می‌دانست که اگر می‌خواهد سلامتش را از دست ندهد بایستی به جهان واقعی بچسبد.

فهرست کتاب گمشده در آینه تاملی در هنرها، شعر و جنون به بهانه شرح حال یک شخصیت مرزی نقاش

مقدمه ویراست دوم

پیش‌گفتار

مقدمه ویراست اول

نیم فصل اول: پیش‌درآمد

فصل دوم: نقاش سفر کرده، ادیب جنون

فصل سوم: شکیلا و خانه خورشید

فصل چهارم: شکیلا و نقاشی‌هایش

فصل پنجم: درون یا بیرون؟ آوای جنون از کجا شنیده می‌شود؟

فصل ششم: مجنون بسان دریا و باد

فصل هفتم: (زبان): جعبه پاندورای آسیب‌های روح و روان

پیوست اول: ملاحظاتی دیگر در مورد ارتباط سیمرغ و خورشید در شاهنامه فردوسی

پیوست دوم: مسیر سنگلاخ لکان در فرا رفتن از فروید

پیوست سوم: چرا گمشده در آینه؟

کتابنامه