جامعه شناسی آموزش و پرورش – علی علاقه‌ بند

معرفی کتاب جامعه شناسی آموزش و پرورش

کتاب جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش نوشته دکتر علی علاقه‌ بند از انتشارات روان، یکی از منابع اصلی و پرمخاطب در حوزهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای جامعه‌ شناسی و علوم تربیتی است که اکنون به ویراست هفتم رسیده است. موضوع اصلی کتاب، بررسی نسبت متقابل میان جامعه و نظام آموزش و پرورش است؛ اینکه آموزش چگونه از دل ساده‌ترین جوامع ابتدایی سر برآورده، چطور به‌تدریج به نهادی رسمی و مستقل تبدیل شده، و در نهایت جامعه‌شناسان بزرگ چه تفسیری از این پدیده ارائه داده‌اند.

ریشهٔ این نگاه به نزدیک یک قرن پیش برمی‌گردد، زمانی که دورکیم، جامعه‌شناس فرانسوی، برای نخستین‌بار ضرورت بررسی جامعه‌شناختی آموزش و پرورش را مطرح کرد؛ از آن زمان تاکنون، جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش رفته‌رفته جایگاه خود را به‌عنوان یکی از شاخه‌های تخصصی جامعه‌ شناسی تثبیت کرده است.

این کتاب در دوازده فصل تدوین شده و مسیری منطقی را از مباحث پایه به سمت مباحث تخصصی‌تر طی می‌کند. نویسنده از پرسش‌های بنیادی دربارهٔ جایگاه آموزش در جامعه آغاز می‌کند، سپس با مرور آرای پیشگامان جامعه‌شناسی و کنار هم گذاشتن رویکردهای نظری رقیب، پایه‌ای نظری می‌سازد و بر همان اساس، مباحث کاربردی‌تری چون کارکردهای واقعی مدرسه، جامعه‌پذیری، و نقش آموزش در نابرابری و تغییر اجتماعی را تحلیل می‌کند. این روند باعث شده مطالب کتاب منظم و قابل‌فهم باشند و به همین دلیل، این اثر در طول سال‌ها به یکی از منابع مهم برای مطالعه و تحقیق در این زمینه تبدیل شده است.

نکتهٔ محوری که در سراسر کتاب دنبال می‌شود، این پرسش است که مدرسه واقعاً چه نقشی در جامعه ایفا می‌کند؛ آیا صرفاً محلی برای انتقال دانش است، یا فراتر از آن، ابزاری برای شکل‌دادن به هویت اجتماعی، توزیع فرصت‌ها، و حتی بازتولید نابرابری‌های موجود در جامعه؟ نویسنده به‌جای پاسخ یک‌جانبه به این پرسش، خواننده را با چند نگاه رقیب روبه‌رو می‌کند؛ نگاهی که مدرسه را عامل انسجام و یگانگی اجتماعی می‌داند، در برابر نگاهی که همان مدرسه را ابزار حفظ قدرت طبقات مسلط تلقی می‌کند.

همین رویارویی نظری است که به کتاب جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش علاقه بند عمق تحلیلی می‌دهد و آن را از متنی توصیفی دربارۀ «آموزش و پرورش چیست؟» فراتر می‌برد و به سمت «آموزش و پرورش در خدمت چه کسی است؟» سوق می‌دهد.

از نظر کاربردی، ارزش این اثر فقط در جنبهٔ نظری آن خلاصه نمی‌شود؛ بحث‌هایی مانند برنامهٔ درسی پنهان، یعنی آنچه مدرسه بدون آنکه در کتاب درسی نوشته شده باشد به دانش‌آموز می‌آموزد، یا نقش مدرسه در جامعه‌پذیری سیاسی و شکل‌دادن به نگرش‌های اجتماعی، دقیقاً همان مسائلی هستند که هر معلم، مدیر مدرسه یا پژوهشگر تعلیم‌وتربیت در عمل روزمرهٔ خود با آن‌ها روبه‌رو می‌شود.

کتاب جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش همچنین نشان می‌دهد که نظام آموزشی هرگز جدا از بستر اجتماعی، اقتصادی و سیاسی‌اش قابل فهم نیست؛ به همین دلیل بخشی از تحلیل‌ها را مستقیماً به نظام آموزش و پرورش ایران پیوند می‌زند. این اثر برای افرادی که می‌خواهد نگاهی تحلیلی‌تر به رابطهٔ آموزش و جامعه داشته باشد، مسیری روشن فراهم می‌کند؛ از فهم اینکه مدرسه از کجا آمده و چرا به شکل امروزی درآمده، تا درک اینکه چرا نظام‌های آموزشی در کشورهای مختلف، با وجود ظاهر مشابه، کارکردهای اجتماعی متفاوتی دارند.

کتاب مرتبط: جامعه شناسی آموزش و پرورش محمود شارع پور

این کتاب برای چه افرادی مناسب است؟

این کتاب در وهلهٔ نخست متناسب با درس جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش و برای تدریس در دورهٔ کارشناسی علوم تربیتی تألیف شده است و هدف اصلی آن، آشناکردن دانشجویان با مفاهیم پایه و رویکردهای نظری جامعه‌شناسی در حوزهٔ آموزش و پرورش است؛ بااین‌حال، عمق مباحث نظری آن، این اثر را به منبعی مفید برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته‌های علوم تربیتی، جامعه‌شناسی و مدیریت آموزشی نیز تبدیل کرده است.

معلمان، مدیران مدارس و برنامه‌ریزان درسی نیز می‌توانند با مطالعهٔ این کتاب، نگاهی جامعه‌شناختی‌تر به کارکرد مدرسه، فرایند جامعه‌پذیری دانش‌آموزان، روابط اجتماعی در محیط آموزشی و برنامهٔ درسی پنهان پیدا کنند؛ نگاهی که مدرسه را فراتر از محیطی صرفاً برای انتقال دانش و مهارت، به‌عنوان نهادی اجتماعی با تأثیر بر نگرش‌ها، ارزش‌ها و روابط اجتماعی به آن‌ها می‌شناساند.

پژوهشگران و سیاست‌گذاران حوزهٔ آموزش نیز از دیگر مخاطبان این اثر به شمار می‌روند؛ به‌ویژه کسانی که به موضوعاتی مانند قشربندی و نابرابری آموزشی و رابطهٔ آموزش و پرورش با ساختار اجتماعی علاقه‌مندند. در نهایت، خرید کتاب جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش دکتر علاقه‌ بند برای تمام کسانی که می‌خواهند آموزش و پرورش را فراتر از چارچوب کلاس درس و از منظری جامعه‌شناختی و اجتماعی مطالعه کنند، انتخابی مناسب است و می‌تواند به شکل‌گیری نگاهی تحلیلی‌تر نسبت به مدرسه و نظام آموزشی کمک کند.

توضیحات تکمیلی

نویسنده کتاب جامعه شناسی آموزش و پرورش؛ دکتر علی علاقه‌ بند از چهره‌های برجسته و تأثیرگذار حوزه مدیریت آموزشی در ایران بود که نقشی ماندگار در شکل‌گیری و تثبیت هویت علمی این رشته در نظام دانشگاهی کشور ایفا کرد. او با بهره‌گیری از دانش عمیق خود در مبانی مدیریت و آموزش، که در دوران تحصیل در آمریکا کسب کرده بود، کوشید میان نظریه‌های مدیریت و مسائل واقعی و بومی آموزش‌وپرورش ایران پیوندی مؤثر برقرار کند.

تألیف و ترجمه آثار متعدد، سال‌ها تدریس در دانشگاه و تربیت نسل‌های مختلفی از دانشجویان، بخش مهمی از کارنامه علمی دکتر علاقه‌بند را تشکیل می‌دهد؛ آثار او متناسب با نیازهای علمی دانشجویان و سرفصل‌های دانشگاهی تدوین شده‌اند و سهمی مهم در توسعه و غنای ادبیات مدیریت آموزشی در ایران داشته‌اند. او در کنار بهره‌گیری از دانش و دستاوردهای علمی جهانی، بر شناخت واقعیت‌های بومی آموزش‌وپرورش و پرهیز از تقلید از الگوهای غربی تأکید داشت.

از نظر ساختار و نحوۀ ارائۀ مطالب، کتاب جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش انتشارات روان در سراسر فصل‌ها با پاورقی‌های متعددی همراه است که معادل انگلیسی اصطلاحات تخصصی در آن‌ها آورده شده است؛ این پاورقی‌ها علاوه بر کمک به فهم دقیق‌تر مفاهیم، پیگیری اصطلاحات و مطالعه منابع انگلیسی مرتبط را نیز برای خواننده آسان‌تر می‌کنند.

در بخش‌های نظری کتاب نیز برای مقایسۀ دیدگاه‌های مختلف از جدول استفاده شده و رویکرد سیستمی به آموزش‌وپرورش با کمک شکل‌ها و نمودارها توضیح داده شده است. استفاده از این شیوه‌ها، به روشن‌تر شدن مطالب و درک بهتر مفاهیم نظری کمک می‌کند. از سوی دیگر، ارجاع به دیدگاه‌ها و آرای جامعه‌شناسان کلاسیک و معاصر در بخش‌های مختلف کتاب، نشان‌دهندۀ توجه نویسنده به مبانی نظری و پشتوانۀ علمی مباحث است.

کتاب مرتبط: تاریخ آموزش و پرورش ایران

بریده‌ای از کتاب جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش علاقه بند

ساختار

هر نهادی، دارای ساختار مشخصی است. انجام‌پذیری وظایف یا کارکردهای نهادها، مستلزم پیش‌بینی تشکیلات، رویه‌ها و مقررات معینی است؛ مثلاً، نهاد آموزش و پرورش، ساختاری متشکل از سازمانها و مؤسسات گوناگون دارد که از طریق آن پاسخگوی نیازهای آموزشی و پرورشی جامعه است. ساختار، به شبکۀ روابط نسبتاً پایدار میان اجزای نظام آموزش و پرورش یا سازمانهای آن اشاره می‌کند.

به عبارت ساده‌تر، یک سازمان آموزشی که بخشی از کارکردهای آموزش و پرورش را برعهده دارد، برای انجام دادن وظایف خود، نیاز به ساختار رسمی دارد. ساختار سازمان، شبکه‌ای از اجزای کوچکتر است که نقشها نامیده می‌شوند. هر نقش، وظایفی دارد و بین نقشهای سازمانی، روابطی پیش‌‌بینی شده است. مقامها یا مناصب سازمانی مشخص کنندۀ نقشها هستند. ساختار رسمی هر سازمانی معمولاً به صورت نمودار یا چارت سازمانی، نشان داده می‌شود. نمودار نشان می‌دهد که سلسله مراتب به چه ترتیب از ردۀ بالای سازمان آغاز و تا رده‌های پایین ادامه می‌یابد، یا سازمان تا چه حد متمرکز یا نامتمرکز است.

ساختار رسمی از لحاظ ایفای وظایف نهادی یک سازمان اهمیت دارد، ولی عملکرد واقعی سازمان و رفتار افرادی که به ایفای نقشها می‌پردازند، علاوه‌بر ساختار رسمی، تحت تأثیر روابط پیش‌بینی نشدۀ غیر رسمی نیز واقع می‌شوند. روابط غیر رسمی، ضمن روابط رسمی پدید آمده و ارضا کنندۀ نیازهای اجتماعی اعضای سازمان به شمار می‌روند. بر اثر این روابط، گروه بندیهایی به صورت غیر رسمی در سازمان پدید آمده، رفتار و عملکرد اعضا و سازمان را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

فهرست کتاب جامعه شناسی آموزش و پرورش علی علاقه بند

فصل اول: جامعه و آموزش و پرورش

آموزش و پرورش در جامعه ابتدایی

پیدایی آموزش و پرورش رسمی

مراسم پاگشایی در مقام آموزش و پرورش رسمی

تأثیر پیدایی و تکامل خط و نوشتار بر آموزش و پرورش

مفهوم آموزش و پرورش در جامعه جدید

آموزش و پرورش در محیط اجتماعی

آموزش و پرورش پیش از مدرسه

آموزش و پرورش دوران مدرسه

انواع تجربه‌های آموزشی و پرورشی در زندگی اجتماعی

فصل دوم: جامعه‌ شناسی و آموزش و پرورش

محتوا و روش جامعه‌شناسی

جامعه‌شناسی آموزش و پرورش

اصول جامعه‌شناسی آموزش و پرورش

ضرورت آموزش جامعه‌شناسی آموزش و پرورش

فصل سوم: نهاد آموزش و پرورش

مفهوم و ساختار نهاد

ویژگی‌های نهادهای اجتماعی

کارکردها

کارگزار (واکنشگر)

روابط متقابل با سایر نهادها

ساختار

قواعد و مقررات رفتاری

منزلت اجتماعی

مقاومت در برابر تغییر

تحلیل نهادی

تحلیل نهادی آموزش و پرورش

نظام آموزش و پرورش ایران

منزلت نهاد آموزش و پرورش

فصل چهارم: آموزش و پرورش در آرای پیشگامان جامعه‌ شناسی

آموزش و پرورش در جامعه‌شناسی دورکیم

آموزش و پرورش در جامعه‌شناسی ماکس وبر

آموزش و پرورش از دیدگاه مانهایم

فصل پنجم: رویکردهای نظری در جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش

کارکردگرایی (نظریه توافق)

نظریه‌های تضاد

تعامل‌گرایی

نظریه انتقادی

رویکرد سیستمی به جامعه‌شناسی آموزش و پرورش

اهمیت فرایندها و ساختار در تحلیل سیستمی

فصل ششم: نظریه‌ های آموزش و پرورش آموزشگاهی

الگوهای زبان و پیشرفت تحصیلی

فرهنگ منزلت

بازتولید فرهنگی

نظریه تطابق

مدرسه‌زدایی از جامعه

برنامه درسی پنهان

آموزش و پرورش و بازتولید فرهنگی

فصل هفتم: هدف‌ها و کارکردهای آموزش و پرورش رسمی

هدف‌های آموزش و پرورش

کارکردهای آموزش و پرورش

کارکردهای آشکار

انتقال دانش

انتقال فرهنگ

جامعه‌پذیری

گزینش و تخصیص

نظارت اجتماعی

یگانگی اجتماعی

نوآوری و تغییر

پرورش و رشد شخصی

کارکرد سرمایه‌گذاری

پرورش سیاسی

کارکردهای نهان

فصل هشتم: جامعه‌ پذیری

تعریف جامعه‌پذیری

هدف‌های جامعه‌پذیری

فرهنگ، جامعه‌پذیری و شخصیت

عوامل رشد شخصیت

نظریه‌های پیدایی و رشد «خود اجتماعی»

خودِ آینه‌ای

دیگری به‌طور اعم (دگرِ عام)

سایر نظریه‌های جامعه‌پذیری

جامعه‌پذیری از راه نقش‌های اجتماعی

جامعه‌پذیری و کنترل اجتماعی

فصل نهم: پرورش سیاسی

تعریف پرورش سیاسی

مطالعات پرورش سیاسی

نظام سیاسی

نقش آموزش و پرورش در نظم سیاسی

کارکردهای سیاسی آموزش و پرورش

تأثیر نظام سیاسی بر آموزش و پرورش

مرور یافته‌های چند تحقیق

فصل دهم: آموزش و پرورش و قشربندی اجتماعی

تعریف قشربندی اجتماعی

عوامل تعیین‌کننده طبقه اجتماعی

تبیین قشربندی اجتماعی

آموزش و پرورش و تحرک اجتماعی

فصل یازدهم: آموزش و پرورش و تغییر اجتماعی

تغییر اجتماعی

فرایندهای تغییر

عوامل تغییر اجتماعی

محیط طبیعی

تغییرات جمعیتی

روابط میان جامعه‌ها

ساختار جامعه و فرهنگ

نگرش‌ها و ارزش‌ها

احساس نیاز به تغییر

اساس فرهنگی

تغییر اجتماعی و پس‌افتادگی فرهنگی

نقش آموزش و پرورش در تغییر اجتماعی

آموزش و پرورش و توسعه اجتماعی

فصل دوازدهم: تحول جامعه‌ شناسی آموزش و پرورش

جامعه‌شناسی تربیتی

مباحث عمده جامعه‌شناسی تربیتی

جامعه‌شناسی آموزش و پرورش

مباحث جامعه‌شناسی آموزش و پرورش

کتابنامه

الف: فارسی

ب: انگلیسی

واژه‌نامه