تربیت اخلاقی کودک و نوجوان؛ با تاکید بر رویکرد اسلامی

معرفی کتاب تربیت اخلاقی کودک و نوجوان

کتاب تربیت اخلاقی کودک و نوجوان با تأکید بر رویکرد اسلامی نوشته افضل‌ السادات حسینی و سمیرا حیدری از انتشارات سمت، با هدف ارائۀ راهنمایی‌های جامع و کاربردی در خصوص تربیت اخلاقی نسل جوان، بر مبنای تعالیم اسلامی تدوین شده است. مؤلفان در این اثر کوشیده‌اند تا با زبانی شفاف و قابل فهم، روش‌ها و اصول کلیدی در جهت شکوفایی شخصیت اخلاقی کودکان و نوجوانان را تبیین نمایند.

با وجود آنکه دین همواره جایگاهی جدی در جامعه ما داشته و اخلاق‌مداری اساس و جوهرۀ آن به شمار می‌آید، و با آنکه حقیقت انسان در نگاه دینی حقیقتی الهی و اخلاقی تلقی می‌شود، همچنان با بحران‌ها و کاستی‌های قابل‌توجه اخلاقی روبه‌رو هستیم. یکی از مهم‌ترین عوامل بروز این چالش‌ها، کم‌توجهی به تربیت اخلاقی و آموزش نظام‌مند مفاهیم اخلاقی در خانواده و نهادهای آموزشی است. تاریخ اندیشه نیز نشان می‌دهد که پرورش انسان کامل و متعادل، همواره هدف اصلی تربیت اخلاقی بوده است.

نویسندگان در این کتاب تلاش کرده‌اند مفهوم اخلاق، عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن، و نیز رویکردها و روش‌های تربیت اخلاقی را با دقت تبیین کنند تا زمینه‌ای برای فهم عمیق‌تر و کاربست مؤثر تربیت اخلاقی در جهت درک عمیق‌تر از فرآیندهای تربیت اخلاقی، از دوران کودکی تا نوجوانی، مستلزم نگاهی چندوجهی است که صرفاً به بایدها و نبایدهای ظاهری بسنده نمی‌کند.

این کتاب با عبور از تعاریف اولیه و ورود به مباحثی چون تاثیر متقابل دین، وراثت و محیط بر شکل‌گیری شخصیت اخلاقی، چارچوبی جامع برای شناخت ریشه‌های رفتار انسانی ارائه می‌دهد. بررسی وجدان اخلاقی و اجزای آن، همراه با سنجش نقش عقل و دین در هدایت آن، به مخاطب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان به تربیت نسلی پرداخت که نه صرفاً مقلدانه، بلکه آگاهانه و با درونی‌سازی ارزش‌ها، زندگی اخلاقی داشته باشد.

همچنین، با ارجاع به یافته‌های روانشناسی و جامعه‌شناسی در کنار آموزه‌های اسلامی، ابعاد مختلف این تربیت تبیین شده و عوامل اثرگذار آن، از خانواده گرفته تا گروه همسالان، مورد تحلیل قرار می‌گیرند تا تصویری کامل از چالش‌ها و راهکارهای این مسیر تربیتی به دست آید.

کتاب تربیت اخلاقی کودک و نوجوان انتشارات سمت در پنج فصل تدوین شده و در بخش‌های لازم برای روشن‌تر شدن موضوعات، مثال‌هایی کاربردی ارائه می‌کند تا خواننده تصویر روشن‌تری از مباحث به دست آورد. همچنین در بخش‌های مختلف، برای استحکام علمی مطالب، به آیات قرآن و احادیث معتبر استناد شده است.

کتاب مرتبط: بایدها و نباید ها در تربیت کودکان و نوجوانان

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب تربیت اخلاقی کودک و نوجوان انتشارات سمت با تمرکز بر نیازهای دانشجویانی که درس تربیت اخلاقی را در دانشگاه می‌گذرانند، تدوین شده است؛ به همین دلیل، هم به عنوان منبع اصلی درس و هم به عنوان یک مرجع مکمل، برای آنان بسیار سودمند است.

علاوه بر دانشجویان، این کتاب برای والدینی که دغدغۀ آموزش اصول اخلاقی به فرزندانشان را دارند و همچنین مربیانی که با کودکان و نوجوانان در محیط‌‌های آموزشی سر و کار دارند، بسیار کاربردی است؛ این اثر به آن‌ها کمک می‌کند تا مفاهیم تربیتی را بهتر درک کرده و روش‌های عملی مؤثری را برای تربیت اخلاقی بیابند. به طور کلی این اثر به‌عنوان منبع معتبر برای مطالعات دانشگاهی و راهنمای عملی برای تمام کسانی که به رشد و پرورش اخلاقی نسل جوان اهمیت می‌دهند، پیشنهاد می‌شود.

توضیحات تکمیلی

دکتر افضل‌ السادات حسینی، دانشیار و عضو هیئت‌علمی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، با مدرک دکتری فلسفۀ تعلیم‌وتربیت از دانشگاه تربیت‌مدرس، سابقه‌ای درخشان در تألیف و ترجمۀ بیش از سی عنوان کتاب و مقالۀ علمی دارند. پژوهش‌های گسترده ایشان عمدتاً بر حوزه‌های تربیت اخلاقی، خلاقیت و فلسفۀ تعلیم‌وتربیت متمرکز بوده است.
دکتر سمیرا حیدری، عضو هیئت‌علمی گروه روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، تخصص خود را در زمینه‌های تفکر انتقادی، خلاقیت در آموزش و تربیت اخلاقی قرار داده‌اند.
این دو نویسنده با تلفیق دانش و تجربیات خود در حوزه‌های مرتبط، کتاب تربیت اخلاقی کودک و نوجوان را به صورت جامع و کاربردی را به مخاطبان خود عرضه کرده‌اند که منعکس‌کنندۀ عمق تخصص و تعهد آن‌ها به پیشبرد مباحث تربیت اخلاقی و علوم تربیتی است.

بریدۀ کتاب تربیت اخلاقی کودک و نوجوان

تبیین هدف در تربیت اخلاقی، بسیار حائز اهمیت است و شرط لازم تحقق آن است. انسان با انخاب هدف نحوۀ زندگی خود را مشخص می‌کند؛ اهداف اخلاقی بشر عامل تعیین کنندۀ خصوصیات و خصلت های اوست. برای تربیت اخلاقی میتوان یک هدف غایی و یک هدف رفتاری و خاص در نظر گرفت. هدف غایی خود شامل دو جنبه است: کلی و مقطعی. جنبۀ کلی آن عبارت است از تقرب به درگاه ربوبی و انچه باعث رسیدن به این هدف می‌شود، هدف مقطعی آن است.

منظور از تقرب این اسنت که فرد، حجاب هارا پاره کند و به چنان درجه ای در مراتب هستی نائل گردد که به مبدا هستی نزدیک و متصل شود چنان که برای خود و هیچ موجودی استقلال نائل نگردد و همه را عین تعلق و ارتباط با او ببیند.

فهرست کتاب تربیت اخلاقی کودک و نوجوان

فصل اول: مباحث مقدماتی: اخلاق، تربیت و تربیت اخلاقی

هدف‌های آموزش فصل

تعریف تربیت

تعریف اخلاقی

اخلاق و رابطه‌ی آن با وراثت و محیط

رابطه‌ی اخلاق و دین

وجدان اخلاقی

تعریف وجدان اخلاقی

اجزای وجدان اخلاقی

اهمیت وجدان اخلاقی

عقل و وجدان

تعریف تربیت اخلاقی

تربیت اخلاقی با تکیه بر آموزه‌های دینی

تربیت اخلاقی با تکیه بر داده‎های جامعه شناختی

تربیت اخلاقی با تکیه بر یافته‎های روان شناسی

ضرورت تربیت اخلاقی

اخلاق و تعلیم و تربیت

اخلاق و مبانی تعلیم و تربیت

اخلاق و اهداف تعلیم و تربیت

اخلاق و محتوای تعلیم و تربیت

اخلاق و روش تعلیم و تربیت

امکان تربیت اخلاقی

ابعاد تربیت اخلاقی

عنوان

بعد شناختی یا معرفتی تربیت اخلاقی

بعد عاطفی تربیت اخلاقی

بعد عملی یا رفتاری

عوامل تربیت اخلاقی

خانواده

تأثیر فقدان والدین در تربیت اخلاقی

نقش مدرسه در تربیت اخلاقی

نقش گروه دوستان و همسالان در تربیت اخلاقی

فصل دوم: دیدگاه‌ها و نظریه‌ها درباره‌ی اخلاق و تربیت اخلاقی

هدف‌های آموزشی فصل

دیدگاه اندیشمندان یونانی و غربی قدیم درباره‌ی اخلاق

دیدگاه فیلسوفان مسلمان درباره‌ی اخلاق

اخلاق از دیدگاه غزالی

تربیت اخلاقی از دیدگاه غزالی

گام نخست) تطهیر باطن( تخلیه)

گام دوم) آراستن خود(تخلیه)

گام سوم) جلا دادن خود (تخلیه)

اخلاق از دیدگاه خواجه نصیر طوسی

روش تربیت اخلاقی از دیدگاه علامه طباطبایی

اخلاق از دیدگاه اندیشمندان مغرب زمین

اخلاق از دیدگاه کانت

اخلاق از دیدگاه فروید

اخلاق از دیدگاه کلبرگ

مراحل شش گانه‌ی رشد داوری اخلاقی کلبرگ

1- تنبیه یا اطاعت

2- ابزاری و نسبی

3- رویکرد هماهنگی بین اشخاص

4-نظم و قانون

5- قرارداد اجتماعی و قانون گذاری

6- اصول جهانی اخلاقی

ویژگی‎های مراحل رشد داوری اخلاقی

عنوان

عوامل تعیین کننده مراحل رشد اخلاقی

رویکردهای تربیت اخلاقی در غرب

رویکرد تربیت اخلاقی رشدی- شناختی

رویکرد تربیت اخلاقی غم‌خواری (مراقبت)

رویکرد تربیت منش

فصل سوم: تربیت اخلاقی با نگاهی اسلامی: اهداف، اصول، روش و وظایف مربی

هدف‌‎های آموزشی

اهداف تربیت اخلاقی

اصول روش‎های تربیت اخلاقی

اصول معرفت

معرفت نفس( خود شناسی)

روش‌های تربیت ناظر به اصل معرفت

اول) اعطای بینش

دوم) تذکر

سوم) پند و موعظه

چهارم) روش تأمل در کار خود و خود ارزیابی

پنجم) روش تأمل در کار دیگران و ارزیابی همگنان

اصول تقوا

روش‌های تربیت اخلاقی ناظر به اصول تقوا

اول) یاد خدا

دوم) خوف و رجاء( بیم وامید)

سوم) روش ایجاد توانایی خود مراقبتی

اصول کرامت نفس

روش‌های تربیت اصل کرامت نفس

اول) روش محبت

دوم) پاداش دادن

سوم) روش تشویق کردن

چهارم) روش تغافل

اصول ایجاد شرایط و موقعیت مساعد

روش‌های تربیت ناظر به اصل ایجاد شرایط مساعد

اول) روش ایجاد فرصت (عمل اخلاقی)

دوم) روش الگویی (اسوه سازی)

عنوان

سوم) روش احتراز از محرکات نامناسب

چهارم) تحسین صفات خوبان

اصل اصلاح عادت

روش‌های تربیت اصل اصلاح عادت

اول) توبه

دوم) شرط کردن با خود(مشارطه)

سوم) مراقبت از نفس(مراقبه)

چهارم) حسابرسی از نفس( محاسبه نفس)

پنجم) روش عتاب و تهدید( معاتبه)

ششم) عقوبت و تنبیه(معاقبه)

هفتم) تحمیل به نفس

فصل چهارم: تربیت اخلاقی کودک

هدف‌های آموزشی فصل

کودک کیست؟

ویژگی‎‌‌های کودکان هفت تا دوازده ساله

ویژگی‎‌‌های رشد اخلاقی

تربیت اخلاقی کودک

اصول و روش‌‎های تربیت اخلاقی کودک

اصل معرفت

روش تربیتی ناظر به اصل معرفت

اول) اعطای بینش

دوم) تذکر

سوم) پند و موعظه

چهارم) تأمل در کار خود و دیگران

پنجم) خود ارزیابی و ارزیابی همگان

اصل کرامت نفس

روش‌‎های تربیتی ناظر به اصل کرامت

اول) محبت

دوم) تشویق

سوم) پاداش دادن

چهارم) تغافل

اصل ایجاد شرایط مساعد

عنوان

روش‌های تربیتی ناظر به اصل ایجاد شرایط مساعد

اول) روش ایجاد فرصت(عمل اخلاقی)

د.م) روش اسوه سازی

سوم) احتراز از محرکات

چهارم) تحسین صفات خوبان

فصل پنجم: تربیت اخلاقی نوجوانی

هدف‌های آموزشی فصل

نوجوان کیستو نوجوانی چیست؟

خصوصیات بدنی و جسمی نوجوان

خصوصیات ذهنی – عقلانی نوجوان

1- به ظهور رسیدن تفکر انتزاعی

2- قدرت استدلال

3- ظهور عملیات نظام دار

4- خیال بافی

خصوصیات اجتماعی نوجوان

جلوه‎های رشد اجتماعی نوجوان

1- تمایل به جنس مخالف

2- قهرمان پروری و تقلید

3- اثبات و ابزار شخصیت

خصوصیات عاطفی –روانی

1- طغیان احساسات

2- ترس

3- گوشه گیری و کم رویی

4- توجه به خود و خود نمایی

هویت یابی

رشد ایمانی و مذهبی

رشد اخلاقی نوجوان

تربیت اخلاقی نوجوان

اهداف تربیت اخلاقی نوجوان

اهمیت تربیت اخلاقی نوجوان

عوامل مؤثر در تربیت اخلاقی

تأثیر محیط‌های نا مساعد خانوادگی

عنوان

مدرسه

اصول و روش‌های تربیت اخلاقی نوجوان

اصل معرفت

روش‎های تربیتی ناظر به اصل معرفت

اول) اعطای بینش

دوم) روش تذکر، پند وموعظه

سوم) تأمل در کار خود و دیگران یا خود ارزیابی و ارزیابی همگنان

اصل تقوا

روش‌های تربیتی به اصل تقوا

روش‎های تربیتی ناظر به اصل تقوا

اول) روش یاد خدا

دوم) روش بیم و امید

سوم) روش ایجاد توانایی خود مراقبتی

اصل کرامت

روش‌های تربیتی ناظر به اصل کرامت

اول) روش تشویق

دوم) روش محبت

سوم) روش تغافل

اصل ایجاد شرایط مساعد

روش‌های تربیتی ناظر به اصل ایجاد شرایط مساعد

اول) فراهم کردن فرصت برای عمل اخلاقی

دوم) اسوه سازی

سوم) روش ورود به جمع‎های دوستانه‌ی سازنده

چهارم) روش احتراز از محرک‎های آسیب زا

پنجم) روش تحسین صفات خوبان

اصل اصلاح عادت

روش‌های تربیتی ناظر به اصل اصلاح عادت

اول) توبه

دوم) روش شرط کردن با خود(مشارطه)

سوم) روش تحمیل به نفس

منابع