مبانی نظریه پرسش – پاسخ – رونالد ک همبلتون

معرفی کتاب مبانی نظریه پرسش پاسخ

کتاب مبانی نظریه پرسش – پاسخ اثر مشترک رونالد ک. همبلتون، اچ. سوامیناتان و اچ. جین راجرز، با ترجمه محمدرضا فلسفی‌نژاد از انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی به معرفی مبانی، مدل‌ها و کاربردهای نظریۀ پرسش پاسخ (IRT) در سنجش و اندازه‌گیری آموزشی و روانشناسی می‌پردازد.

این کتاب مقدمه‌ای جامع، کاربردی و درعین‌حال روان برای آشنایی با نظریۀ پرسش – پاسخ ارائه می‌دهد و ضمن تشریح مفاهیم بنیادی، کاربردهای این نظریه را در تهیۀ آزمون، شناسایی سؤال‌های دارای تورش، معادل‌سازی آزمون‌ها، آزمون‌سازی انطباقی رایانه‌ای و سایر مسائل مهم اندازه‌گیری بررسی می‌کند. همچنین مروری بر مهم‌ترین جهت‌گیری‌های پژوهشی و روندهای توسعۀ نظریۀ پرسش پاسخ در پایان کتاب ارائه شده است.

کتاب در آغاز، محدودیت‌های نظریۀ کلاسیک آزمون را بررسی می‌کند و با تبیین کاستی‌های این رویکرد، نظریۀ پرسش – پاسخ را به‌عنوان چارچوبی کارآمد و جایگزین برای تحلیل و توسعه آزمون‌ها معرفی می‌کند. نویسندگان با بهره‌گیری از مباحثی منظم و استفاده از مفاهیم آشنای نظریۀ کلاسیک آزمون و آمار پایه، مباحث IRT را به‌صورت گام‌به‌گام آموزش داده‌اند.

مثال‌های عددی، جدول‌های حاصل از تحلیل‌های واقعی IRT و نمودارهای متعدد، مفاهیم کتاب را برای خواننده ملموس‌تر کرده و تأثیر عواملی مانند تعداد پارامترهای مدل، سطوح مختلف توانایی آزمودنی‌ها و میزان برازش داده‌ها با مدل را به‌روشنی نشان می‌دهند. در کتاب، معادلات لازم برای محاسبۀ آماره‌های IRT ارائه شده، اما از بیان اثبات‌ها و استنتاج‌های پیچیدۀ ریاضی پرهیز شده است؛ ازاین‌رو مطالعهٔ آن برای مخاطبانی که پیش‌زمینه‌ای محدود در ریاضیات و دانشی در حد متوسط از آمار دارند نیز امکان‌پذیر است.

افزون بر این، روش‌های مهم برآورد پارامترها، شیوه‌های ارزیابی برازش مدل، مقیاس‌های مختلف گزارش‌دهی، مفهوم آگاهی سؤال و آزمون و ارتباط نظریۀ پرسش پاسخ با نظریۀ کلاسیک آزمون به‌طور منظم بررسی شده‌اند. یکی دیگر از ویژگی‌های کتاب، رویکرد آموزشی و عملی آن است. نویسندگان با تمرکز بر مفاهیم کاربردی، خواننده را با مهم‌ترین نرم‌افزارهای IRT، مزایا و محدودیت‌های آن‌ها آشنا می‌کنند و با ارائهٔ تمرین‌های پایان هر فصل همراه با پاسخ، امکان ارزیابی و تثبیت آموخته‌ها را فراهم می‌آورند.

به‌طور خلاصه، نظریه پرسش – پاسخ خانواده‌ای از مدل‌های ریاضی است که برای طراحی، ساخت، تحلیل و ارزشیابی آزمون‌های آموزشی و روان‌شناختی به کار می‌رود و این کتاب یکی از منابع کلاسیک و معتبر برای یادگیری مبانی و کاربردهای آن به شمار می‌آید.

کتاب مرتبط: اصول روان سنجی و روان آزمایی پاشا شریفی

این کتاب برای چه افرادی مناسب است؟

کتاب مبانی نظریه پرسش – پاسخ برای دانشجویان، پژوهشگران و متخصصان حوزه‌های علوم تربیتی، روانشناسی، سنجش و اندازه‌گیری، روان‌سنجی و ارزشیابی آموزشی که قصد آشنایی با مبانی و کاربردهای نظریۀ IRT را دارند، منبعی ارزشمند به شمار می‌آید. همچنین برای طراحان آزمون، کارشناسان مراکز سنجش و ارزیابی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی که در زمینه ساخت، تحلیل و استانداردسازی آزمون‌های آموزشی و روان‌شناختی فعالیت می‌کنند، بسیار مفید است.

از آنجا که نویسندگان مباحث را به‌صورت گام‌به‌گام و با تکیه بر مفاهیم نظریۀ کلاسیک آزمون و آمار پایه ارائه کرده‌اند و از پرداختن به اثبات‌های پیچیدۀ ریاضی پرهیز شده است، خرید کتاب مبانی نظریه پرسش – پاسخ همبلتون به افرادی با دانش آماری متوسط و پیش‌زمینه محدود در ریاضیات نیز قابل استفاده است.

با توجه به پوشش مباحثی همچون برآورد پارامترها، ارزیابی برازش مدل، آزمون‌سازی انطباقی رایانه‌ای و تحلیل سؤال، این کتاب علاوه بر معرفی مبانی نظریۀ پرسش پاسخ، منبعی کاربردی برای پژوهشگران و متخصصانی است که قصد استفاده از روش‌های IRT را در مطالعات و فعالیت‌های حرفه‌ای خود دارند.

توضیحات تکمیلی

با توجه به ماهیت برخی مباحث کتاب، از فرمول‌ها، جدول‌ها و شکل‌های متعددی برای توضیح بهتر مفاهیم و افزایش درک خواننده استفاده شده است؛ موضوعی که می‌توان آن را از ویژگی‌های مثبت کتاب دانست؛ همچنین در فصل‌های مختلف کتاب از مثال‌های متنوعی استفاده شده و در پایان هر فصل، تمرین‌هایی همراه با پاسخ آن‌ها ارائه شده است تا خوانندگان بتوانند میزان یادگیری خود را پس از مطالعه ارزیابی کنند.

رونالد ک. همبلتون (Ronald K. Hambleton) از پژوهشگران برجستۀ حوزۀ روان‌سنجی و اندازه‌گیری آموزشی بود. او استاد دانشگاه ماساچوست بود و دکتری خود را در روش‌های روان‌سنجی از دانشگاه تورنتو دریافت کرد.

اچ. سوامیناتان (H. Swaminathan) استاد حوزۀ تعلیم و تربیت در دانشگاه ماساچوست امهرست و پژوهشگر زمینه‌های روان‌سنجی و آمار بود. او دکتری خود را در روش‌های روان‌سنجی و آمار از دانشگاه تورنتو دریافت کرد. اچ. جین راجرز (H. Jane Rogers) پژوهشگر حوزۀ اندازه‌گیری آموزشی و آمار است. او در زمان انتشار کتاب، عضو هیئت علمی Teachers College دانشگاه کلمبیا بود و دکتری خود را از دانشگاه ماساچوست دریافت کرد.

ترجمه کتاب مبانی نظریه پرسش – پاسخ به دست محمدرضا فلسفی‌ نژاد، دانشیار گروه سنجش و اندازه‌گیری از دانشکدۀ روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی صورت گرفته است؛ وی بیش از 215 مقاله در نشریات علمی به چاپ رسانده و 9 کتاب نیز در رزومۀ خود دارد. این اثر توسط انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی چاپ و به دست مخاطبین رسیده است.

بریدۀ کتاب

تک‌بعدی بودن

توانایی به وسیلۀ مجموعۀ سؤالات آزمون اندازه‌گیری می‌شود. این مفروضه نمی‌تواند به‌طور کامل برآورده گردد، چرا که همواره عوامل شناختی، شخصیتی و عوامل امتحان دادن تا حدی عملکرد آزمودنی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این عوامل، سطح انگیزش، اضطراب امتحان، توانایی سریع عمل کردن، تمایل به حدس زدن وقتی در مورد جواب شک وجود دارد، و مهارت‌های شناختی، علاوه بر آنچه به‌وسیلۀ مجموعۀ سؤالات آزمون سنجیده می‌شود، را در بر می‌گیرد.

آنچه برای برقراری مفروضۀ تک‌بعدی بودن در مجموعه‌ای از داده‌های تستی ضروری است، حضور عامل یا مؤلفه‌ای «غالب» است که عملکرد در آزمون را متأثر می‌سازد. این مؤلفه یا عامل غالب، توانایی‌ای است که با آزمون اندازه‌گیری می‌شود. به‌هرحال، باید توجه داشت که این توانایی، الزاماً ذاتی یا غیرقابل‌تغییر نیست.

فهرست مطالب کتاب مبانی نظریه پرسش – پاسخ

فصل اول: پیشینه

فصل دوم: مفاهیم، مدل‎‌ها و ویژگی‌ها

فصل سوم: برآورد پارامتر سوال و توانایی

فصل چهارم: سنجش برازش داده‌ها با مدل

فصل پنجم: مقیاس توانایی

فصل ششم: آگاهی سوالات و آزمون و توابع کارایی

فصل هفتم: ساخت آزمون

فصل هشتم: شناسایی سوالاتی که به طور بالقوه سوگیری دارند

فصل نهم: همترازسازی نمرات آزمون

فصل دهم: سنجش انطباقی کامپیوتری

فصل یازدهم: جهت گیری‌های آینده نظریه پرسش – پاسخ