اختلال های روانی در آینه سینما اثر ارین هیث – ترجمه محمد حسینی

معرفی کتاب اختلال‌ های روانی در آیینه سینما

اختلال‌ های روانی در آیینه سینما؛ هالیوود چگونه تنوع‌ های روانشناختی را به کار می‌گیرد و موجب شرم‌ آوری یا تحریف آن می‌شود اثر ارین هیث، کتابی است که با حوصله و دقت، پشت پردۀ تماشاکردن بی‌دردسر را کنار می‌زند و نشان می‌دهد سینمای جریان اصلی به‌ویژه هالیوود چگونه از برچسب‌های روانشناختی به‌عنوان ابزار روایت استفاده می‌کند: گاهی برای ساختن هیجان، گاهی برای مشروع‌کردن مجازات و سلطه، و گاهی برای تبدیل‌کردن یک انسان پیچیده به یک «تیپ» قابل‌مصرف.

نویسنده از همان ابتدا تکلیفش را روشن می‌کند: این کتاب قرار نیست فهرست فیلم‌دوستی باشد؛ یک نقد فیلم مبتنی بر نظریه است که می‌کوشد نشان دهد «استعارۀ جنون» در سینما چگونه به‌کار گرفته می‌شود تا داستان‌هایی ساخته شوند که اصل سرمایه‌گذاری‌شان روی موضوعاتی بیرون از خود اختلال است از نابرابری‌های جنسیتی و پویایی‌های طبقۀ اجتماعی گرفته تا چراغ‌گازی نهادی و بازنمایی‌های نژادی.

در این مسیر، هیث نه‌تنها به «چه چیزی نشان داده می‌شود» حساس است، بلکه به «چرا این‌طور نشان داده می‌شود» هم می‌پردازد؛ و همین، کتاب را از نقدهای صرفاً سلیقه‌ای جدا می‌کند.

ساختار کتاب اختلال‌ های روانی در آیینه سینما در قالب پنج فصل پرونده پیش می‌رود و در هر پرونده دو نمونۀ سینمایی می‌آید تا خواننده با مصداق‌های روشن، مسیر استدلال را گم نکند.

نویسنده با نمونه‌های کلاسیک بازنمایی ناتوانی در سینما مثل «رین‌ من» آغاز می‌کند و به نمونه‌های محبوب جدیدتر مانند «قوی سیاه» و «بتمن» هم سر می‌زند؛ سپس این پرسش را پیش می‌کشد که فیلم‌ها ناتوانی/اختلال را چگونه به خدمت روایت درمی‌آورند و چه روایت‌های خاصی را با آن جلو می‌برند.

این رفت‌وبرگشت میان نمونه‌های شناخته‌شده و تحلیل نظری، یکی از امتیازهای کتاب است: متن هم آسان‌فهم و خوش‌خوان توصیف شده، هم از پرداختن به چارچوب‌های نظری سنگین شانه خالی نمی‌کند.

از حیث زبان نظری، هیث آن‌طور که در متن آمده با چیره‌دستی از ایده‌هایی بهره می‌برد که به نام‌هایی مانند فوکو، باتلر، سیبرز و مارکس گره خورده‌اند؛ اما مهم‌تر از نام‌ها، کارکرد این نظریه‌هاست.

کتاب اختلال‌ های روانی در آیینه سینما نشان می‌دهد شخصیت‌های دارای اختلال روانی در بسیاری از فیلم‌ها به مسیرهایی «منزوی» و «خطرناک» رانده می‌شوند و همین، برای افراد واقعی که چنین برچسب‌هایی خورده‌اند، می‌تواند شرم‌آور و آسیب‌زا باشد.

در مقدمه نیز تأکید می‌شود که فیلم‌های هالیوودی معاصر عادت دارند اختلال‌های روانی را مثل ذره‌بین برای بزرگ‌نماییِ مسائل اجتماعی‌ سیاسی‌ اقتصادی به‌کار ببرند؛ اما این بزرگ‌نمایی، اغلب به بهای حذف واقع‌گرایی و بازتولید همان ساختارهای سلسله‌مراتبی و سلطه‌گر تمام می‌شود که افراد واقعی با آن درگیرند.

کتاب با دقت اصطلاح‌شناسانه هم پیش می‌رود: هیث چارچوب «افراد دارای اختلال‌های روانی» را گسترده می‌گیرد و آن را ذیل تعریفی فراگیر، با ارجاع به DSM-5 توضیح می‌دهد؛ با این تصریح که چون نگارنده متخصص روانشناسی بالینی نیست، DSM-5 در کتاب کارکرد بالینی ندارد و بیشتر برای تعریف روشن اصطلاح‌ها و تعیین پارامترهای اساسی به‌کار می‌رود.

همچنین برای پرهیز از دوگانه‌سازی عادی/نابهنجار، از واژۀ هنجارین استفاده می‌شود؛ واژه‌ای که از رزمری گارلند‌تامسن وام گرفته شده و به هویتی برساخته اشاره دارد که به برخی امکان ورود به جایگاه اختیار و بهره‌گیری از قدرت می‌دهد. این انتخاب زبانی، به‌ظاهر کوچک است، اما در عمل به کتاب کمک می‌کند به‌جای قضاوت، سازوکار قدرت را ردیابی کند.

یکی از فصل‌های خواندنی متن ارائه‌شده، جایی است که تیپ‌ها را از دل تاریخ سینمای عامه‌پسند بیرون می‌کشد: از شخصیت کلیشه‌ای «بیمار روانی خشونت ورز و خطرناک» که باید محبوس شود از آشپز دیوانه گریفیث تا روانی هیچکاک و هالووین و جمعهٔ سیزدهم و بعدتر«سکوت بره‌ها و روانی آمریکایی تا انگل خودشیفته که با تمسخر و بی‌اهمیت‌نمایی دغدغه‌هایش، تجربهٔ درمان را هم به میدان شرم بدل می‌کند (نمونه‌هایی در آثار وودی آلن مثل آنی هال).

حتی از ترکیب این دو، تیپ دیگری زاده می‌شود: «رئیس مافیای دارای اختلال روانی» از «این را تحلیل کن/ آن را تحلیل کن» تا «خانوادۀ سوپرانو».

کتاب، با این نمونه‌ها نشان می‌دهد چگونه سینما گاه آگاهانه و گاه از سر عادت ژانری اختلال روانی را معادل خطر، تمسخر یا ابزار پیشبرد روایت می‌نشاند. به‌این‌ترتیب، جذابیت کتاب دقیقاً در همین مرز شکل می‌گیرد: هم به سینما وفادار است و هم به انسان پشت برچسب.

هم از فریبندگی تصویر حرف می‌زند و هم از مسئولیت فرهنگی آن؛ زیرا رسانه‌های تصویری، دسترس‌پذیرتر از مقاله و کتاب‌اند و به‌عنوان یکی از سرچشمه‌های آگاهی اجتماعی، نقشی پررنگ در شکل‌دهی نگاه مثبت یا منفی به اختلال‌های روانی دارند نگاهی که می‌تواند «در آغوش کشیدن» را ممکن کند یا «طردکردن» را طبیعی جلوه دهد.

هم‌اکنون می‌توانید جهت خرید کتاب اختلال‌ های روانی در آیینه سینما با تخفیف ویژه در روان آموز اقدام کنید.

کتاب مرتبط: بیماری های روانی روی پرده سینما

این کتاب برای چه افرادی مناسب است؟

دانشجویان مطالعات سینما و رسانه: چون کتاب در قالب پرونده‌های تحلیلی، با نمونه‌های مشخص پیش می‌رود و هم‌زمان زبان خوش‌خوان دارد، می‌تواند برای درس‌گفتارها و تحلیل‌های کلاسی کاربردی باشد؛ مخصوصاً وقتی پای نسبت روایت، ژانر و تصویرسازی از «دیگری» در میان است.

دانشجویان و پژوهشگران مطالعات ناتوانی و نظریۀ انتقادی: به‌دلیل تکیه بر نظریه‌های حوزهٔ رسانه و مطالعات ناتوانی و توجه به هم‌پوشانی بازنمایی اختلال‌های روانی با نژاد و جنسیت، این کتاب می‌تواند مواد خام نظری و روشی ارزشمندی برای بحث‌های دانشگاهی فراهم کند.

فیلم‌سازان و روایت‌پردازان: کتاب اختلال‌ های روانی در آیینه سینما انتشارات ارجمند نشان می‌دهد اختلال روانی چگونه در سینما به «ابزار پیشبرد روایت» تبدیل می‌شود و چه پیامدهایی دارد؛ این آگاهی می‌تواند نگاه سازندگان را نسبت به کلیشه‌ها تیزتر کند و آن‌ها را در انتخاب‌های روایی دقیق‌تر سازد.

علاقه‌مندان جدی سینما که می‌خواهند فراتر از لذت تماشا فکر کنند: اگر کسی دوست دارد بداند چرا برخی فیلم‌ها «دیوانه» را هم‌زمان جذاب و خطرناک می‌سازند، یا چرا گاهی درمان و درمانگر به شوخی و تحقیر تقلیل می‌یابد، این کتاب برایش نقشهٔ خوانش می‌سازد.

توضیحات تکمیلی

نویسنده، ارین هیث (Erin Heath)، در متن ارائه‌شده به‌عنوان کسی معرفی می‌شود که می‌تواند بین عناصر موضوعی فیلم‌ها پیوندهایی «شگفت‌انگیز» و گاهی «تکان‌دهنده» برقرار کند و هم‌زمان بر زبان نقد فیلم مسلط باشد و سبک نوشتارش سهل‌الوصول باقی بماند.

او کتابش را در نسبت با آثار هم‌خانواده نیز قابل‌ردیابی می‌کند؛ آثاری که به سرکوب و بازنمایی پریشانی‌های روانی پرداخته‌اند، اما یا بیرون از سینما را هم بررسی کرده‌اند، یا بر نمونه‌های بریتانیایی/یک اختلال خاص متمرکز بوده‌اند.

در مقابل، کتاب اختلال‌ های روانی در آیینه سینما بنا بر متن، بر تحلیل محتوا و نیز بر هم‌پوشانی‌های نژاد و جنسیت سرمایه‌گذاری می‌کند و با رویکردهای نظری گوناگون، چیزی به گفتمان‌های پژوهشِ رسانه و مطالعات ناتوانی می‌افزاید.

ترجمهٔ فارسی کتاب را محمد حسینی انجام داده و «سخن مترجم» هم با مرور کوتاهی از نسبت دیرین روان و نمایش از هملت و دکتر جکیل و آقای هاید تا نمونه‌هایی در سینمای ایران مانند «گاو» و «هامون» و فیلم‌های سال‌های اخیر زمینه می‌سازد تا خواننده بفهمد مسئله فقط «هالیوود» نیست، اما هالیوود به‌سبب گسترهٔ دسترسی و اثرگذاری، بازیگری تعیین‌کننده است.

همچنین در متن، به نقد و بررسی ای از گابریلا آگیلار در ژورنال Disability & Society (نوامبر ۲۰۱۹) اشاره شده که کتاب را در مسیر آزمودن مجموعه‌ای از بازنمایی‌های اختلال‌های روانی می‌بیند و توضیح می‌دهد فیلم‌ها چگونه از استعاره‌های جنون برای ساختن روایت‌هایی بهره می‌گیرند که به سلطه و تنبیه مورد انتظار روایت سینمایی اعتبار می‌دهند.

این اشاره‌ها در کنار نقل‌قول‌های دانشگاهی ستایش‌آمیز از سبک و کارآمدی کتاب اختلال‌ های روانی در آیینه سینما به خواننده علامت می‌دهد با اثری روبه‌روست که هم در فضای دانشگاهی جدی گرفته شده و هم برای مخاطب غیرمتخصص قابل‌خواندن طراحی شده است.

فهرست کتاب اختلال های روانی در آینه سینما

1- جنسیت و واقعیت در باشگاه مشت‌زنی و قوی سیاه

2- اهریمن‌نمایی و جامعه‌ستیزی در شوالیۀ تاریکی و سکوت بره‌ها

3- نظریۀ شناختی و اتیسم در رین من و مری و مکس

4- نظریۀ ناتوانی و نژاد در رادیو و تک‌نواز

5- نهادینه‌سازی و پدیدۀ چراغ‌گازی در دختر، ازهم‌گسیخته و دوازده میمون

کلام آخر: نتیجه‌گیری