توان‌ بخشی خردسالان ناشنوا – سعید حسن زاده

معرفی کتاب توانبخشی خردسالان ناشنوا

کتاب توانبخشی خردسالان ناشنوا؛ راهنمای جامع درمانگران و والدین نوشتهٔ دکتر سعید حسن‌زاده و دکتر فاطمه نیک‌خو، از انتشارات ارجمند، راهنمایی آموزشی و کاربردی برای توان‌بخشی کودکان ناشنوای زیر دو سال است. این کتاب با تمرکز بر مداخلهٔ زودهنگام، رشد مهارت‌های ارتباطی، زبانی، شنیداری و هیجانی کودک را در کنار سلامت روانی خانواده و کیفیت تعامل والد و فرزند بررسی می‌کند.

مبنای اصلی این کتاب روانشناسی بر اهمیت دورهٔ حساس رشد زبان و گفتار و نقش انعطاف‌پذیری عصبی در سال‌های نخست زندگی استوار است. از این منظر، تشخیص زودهنگام ناشنوایی به‌تنهایی برای شکل‌گیری مهارت‌های ارتباطی کافی نیست و کودک برای بهره‌مندی از فرصت‌های یادگیری زبان به برنامه‌ای منظم و متناسب با نیازهای رشدی خود نیاز دارد. کتاب در توضیح این ضرورت، به طرح شناخته‌شدهٔ ۱-۳-۶ اشاره می‌کند: غربالگری شنوایی تا یک‌ماهگی، تشخیص نهایی تا سه‌ماهگی و آغاز مداخلهٔ زودهنگام تا پیش از شش‌ماهگی. همچنین، برنامه‌های مداخله‌ای خانواده‌محور را که از دههٔ ۱۹۷۰ میلادی مورد توجه قرار گرفته‌اند، مبنایی مهم برای مشارکت فعال والدین در توانبخشی کودک معرفی می‌کند.

یکی از محورهای اساسی کتاب، پیوند میان توانبخشی شنیداری و ملاحظات روان‌شناختی ناشنوایی است. نویسندگان در کنار پرداختن به مهارت‌های پیش‌زبانی، شنیداری، زبان دریافتی و بیانی و تولید گفتار، به رشد اجتماعی، هیجانی و شناختی کودک نیز توجه دارند. همچنین، تأثیر تشخیص ناشنوایی بر وضعیت روانی والدین، پذیرش واقع‌بینانهٔ شرایط کودک و اهمیت ایجاد تعامل مؤثر و دلبستگی ایمن میان والد و فرزند در محتوای کتاب جایگاه ویژه‌ای دارد.

کتاب در هفت فصل تنظیم شده و مطالب هر فصل در قالب گام‌هایی متوالی ارائه می‌شوند. استفاده از واژهٔ «گام» بر ضرورت رعایت ترتیب آموزش و اجرای فعالیت‌ها دلالت دارد. این ساختار به خواننده کمک می‌کند مسیر توان‌بخشی را مرحله‌به‌مرحله دنبال کند:

1- فصل نخست به دستگاه شنوایی و انواع افت شنوایی اختصاص دارد و ساختمان و عملکرد گوش، دسته‌بندی افت شنوایی بر اساس محل و شدت ضایعه، علل ناشنوایی، مفاهیم شدت و فرکانس و روش‌ها و ابزارهای ارزیابی شنوایی را توضیح می‌دهد.

2- فصل دوم، انواع سمعک، اجزا و عملکرد آن‌ها، محل قرارگیری، قالب‌گیری و نحوهٔ قرار دادن سمعک در گوش کودک، استفاده و تعویض باتری، آسیب‌های احتمالی دستگاه و راهکارهای کمک به پذیرش سمعک از سوی کودک را بررسی می‌کند.

3- فصل سوم نیز به کاشت حلزون شنوایی می‌پردازد و موضوعاتی مانند شرایط انتخاب کودک، انواع پروتزها بر اساس پردازشگر و تعداد الکترودها، اجزا و عملکرد دستگاه، مراقبت از پروتز، توان‌بخشی پس از عمل و ملاحظات پزشکی و ایمنی را پوشش می‌دهد.

4- در فصل چهارم، مهارت‌های پیش‌کلامی از جمله تماس چشمی، تقلید، توجه مشترک و نوبت‌گیری معرفی می‌شوند و برای تقویت آن‌ها فعالیت‌هایی در نظر گرفته شده است.

5- فصل پنجم به توانبخشی شنیداری اختصاص دارد و مجموعه‌ای از تکالیف را برای رشد مهارت‌های شنیداری، زبان دریافتی، زبان بیانی و تولید گفتار ارائه می‌کند. این فعالیت‌ها متناسب با محدودهٔ سنی کودک طراحی شده‌اند و والدین می‌توانند آن‌ها را در قالب بازی و در محیط خانه اجرا کنند. پیشنهاد کتاب این است که هر هفته یک یا دو تکلیف از هر بخش، در مجموع سه تا شش تکلیف، با کودک تمرین شود و نتایج عملکرد او با درمانگر در میان گذاشته شود. همچنین، سیاهه‌ها و پرسش‌نامه‌هایی برای ارزیابی روند رشد مهارت‌های شنیداری، زبانی و گفتاری در اختیار درمانگران و والدین قرار گرفته است.

6- فصل ششم به تنیدگی روانی والدین و پذیرش ناشنوایی می‌پردازد و احساسات رایج پس از تشخیص، راهکارهای مقابله با تنیدگی و نقش اعضای خانواده در توانبخشی کودک را بررسی می‌کند.

7- فصل هفتم نیز با تمرکز بر دلبستگی و تعامل والد و کودک ناشنوا، سبک‌های دلبستگی، عوامل مؤثر بر کیفیت آن، تأثیر ناشنوایی بر رابطهٔ والد و فرزند و راهکارهای تقویت دلبستگی ایمن را توضیح می‌دهد. در این فصل نیز فعالیت‌های کاربردی برای اجرا از سوی والدین ارائه شده است.

پنج پیوست کتاب نیز ابزارهای تکمیلی ارزشمندی در اختیار مخاطبان قرار می‌دهند:

• آزمون شش‌صدایی لیگ
• شاخص‌های استاندارد رشدی
• صداهای اولیهٔ معنادار
• سیاههٔ مهارت‌های شنیداری و گفتاری
• نیمرخ مقیاس رشدی رفتار نمادین و ارتباط (CSBSDP)

از ویژگی‌های اجرایی کتاب می‌توان به مشخص‌بودن اهداف در ابتدای هر فصل، عنوان‌بندی منظم و استفاده از تصاویر برای درک بهتر مطالب اشاره کرد. وجود واژه‌نامهٔ انگلیسی به فارسی و منابع در انتهای کتاب نیز به دسترسی آسان‌تر به اصطلاحات تخصصی و پیگیری منابع علمی کمک می‌کند.

در مجموع، وجه تمایز این اثر، توجه هم‌زمان به جنبه‌های پزشکی و فنی ناشنوایی، آموزش مهارت‌های ارتباطی و شنیداری، رشد روانی کودک و وضعیت هیجانی خانواده است. به‌ویژه، گنجاندن تکالیف خانگی، بازی‌های متناسب با سن و ابزارهای ارزیابی، محتوای کتاب را از توضیح صرف مباحث نظری فراتر می‌برد و امکان استفاده از آن را در کنار برنامهٔ توان‌بخشی تخصصی فراهم می‌کند.

امکان خرید کتاب توان‌ بخشی خردسالان ناشنوا و سایر کتاب های روانشناسی کودکان استثنایی با بیشترین تخفیف در نشر روان آموز فراهم شده است. درصورت مطالعۀ این کتاب خواهشمندیم نظرات ارزشمند خود را با ما درمیان بگذارید.

این کتاب برای چه افرادی مناسب است؟

مخاطبان اصلی کتاب، درمانگران و متخصصانی هستند که با تشخیص، ارزیابی و توانبخشی خردسالان ناشنوا سروکار دارند. گفتاردرمانگران، شنوایی‌شناسان و دیگر متخصصان حوزهٔ توانبخشی کودک می‌توانند از مطالب کتاب برای آشنایی با ابعاد مختلف برنامهٔ مداخله و آشنایی با ابزارهای ارزیابی استفاده کنند.

والدین کودکان ناشنوا، به‌ویژه خانواده‌هایی که تشخیص ناشنوایی فرزندشان در ماه‌های نخست زندگی انجام شده است، گروه مهم دیگری از مخاطبان کتاب هستند. آشنایی با نحوهٔ استفاده و مراقبت از سمعک یا پروتز کاشت حلزون، تمرین فعالیت‌های شنیداری و زبانی در خانه، شناخت مهارت‌های پیش‌کلامی و توجه به کیفیت تعامل با کودک، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند به مشارکت آگاهانه‌تر آن‌ها در روند توان‌بخشی کمک کند.

مطالب مربوط به تنیدگی روانی، پذیرش ناشنوایی و دلبستگی نیز برای والدینی اهمیت دارد که در کنار مسائل آموزشی و ارتباطی، با چالش‌های هیجانی پس از تشخیص روبه‌رو هستند.

والدین می‌توانند فعالیت‌های پیشنهادی را در خانه اجرا کنند، اما بهتر است روند تمرین و نتایج آن را با متخصص مسئول توان‌بخشی هماهنگ کنند.

این کتاب همچنین برای دانشجویان رشته‌های مرتبط با شنوایی‌شناسی، گفتاردرمانی، روان‌شناسی و علوم توان‌بخشی می‌تواند منبعی برای آشنایی با ابعاد گوناگون مداخلهٔ زودهنگام باشد.

توضیحات تکمیلی

دکتر سعید حسن زاده در حوزهٔ روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی فعالیت دانشگاهی و پژوهشی دارد و عضویت در تیم کاشت حلزون شنوایی ایران را نیز در کارنامۀ حرفه‌ای خود دارد. بخشی از پژوهش‌های او به مداخلهٔ زودهنگام، رشد زبان و مهارت‌های ارتباطی کودکان ناشنوا اختصاص دارد. مقالهٔ پژوهشی «مداخله به هنگام در حوزۀ شنوایی، زبان و دلبستگی کودکان ناشنوای زیر دو سال» از جمله آثار مرتبط اوست که با مشارکت فاطمه نیک‌خو و پژوهشگران دیگر منتشر شده است.

دکتر فاطمه نیک خو دیگر نویسندۀ کتاب، دانشیار روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در دانشگاه علامه طباطبائی، در زمینهٔ پژوهش‌های مرتبط با کودکان دارای نیازهای ویژه فعالیت دارد. در میان آثار پژوهشی او، موضوعاتی مانند مداخلهٔ پیش‌زبانی خانواده‌محور، مهارت‌های هیجانی‌ـ‌اجتماعی کودکان دارای تأخیر ارتباطی و مسائل مرتبط با ناشنوایی دیده می‌شود.

همکاری این دو نویسنده در زمینهٔ توان‌بخشی و مداخلهٔ زودهنگام کودکان ناشنوا، با موضوع کتاب هم‌راستاست. از آثار مشترک مرتبط آن‌ها می‌توان به کتاب «کودک ناشنوا، مقدمه‌ای بر ارزیابی و توان‌بخشی» و پژوهش‌های مربوط به توان‌بخشی خانواده‌محور اشاره کرد.

بریدۀ کتاب

گام اول: دستگاه شنوایی

دستگاه شنوایی شامل دو بخش دستگاه محیطی شنوایی (گوش خارجی، گوش میانی و گوش داخلی) و دستگاه مرکزی شنوایی (از هسته حلزونی تا کورتکس شنوایی) است. گوش خارجی شامل لاله و مجرای خارجی است که به پرده صماخ ختم می‌شود و تنها بخش کوچکی از دستگاه شنوایی را تشکیل می‌دهد.

گوش میانی که تحت عنوان حفره صماخ نیز نامیده می‌شود، شامل سه استخوانچه کوچک چکشی، سندانی و رکابی است که به‌عنوان زنجیره استخوانی شناخته می‌شود و از پرده صماخ تا دیچه بیضی که ورودی گوش داخلی است، ادامه می‌یابد. لازم به ذکر است که گوش میانی توسط لوله استاش به حلق مرتبط است. وظیفه گوش خارجی و میانی، به ترتیب انتقال مکانیکی اصوات به گوش داخلی است.

گوش داخلی شامل ارگان‌های حسی شنوایی و تعادل است. وستیبول و مجاری نیم‌دایره‌ای که در تعادل نقش دارند، به ترتیب در دیواره داخلی و خلفی دریچه بیضی قرار دارند و کوکلئار یا حلزون که بخش شنیداری گوش داخلی است، در قسمت قدامی دریچه بیضی قرار گرفته و شامل اندام کورتی است که در حقیقت سلول‌های مویی هستند که گیرنده‌های واقعی شنوایی می‌باشند.

فهرست کتاب توان‌ بخشی خردسالان ناشنوا

فصل 1. دستگاه شنوایی و انواع افت شنوایی

فصل 2. سمعک

فصل 3. کاشت حلزون شنوایی

فصل 4. مهارت های پیش کلامی

فصل 5. توان بخشی شنیداری

فصل 6. تنیدگی روانی والدین و پذیرش ناشنوایی

فصل 7. دلبستگی و تعامل والد – کودک ناشنوا

منابع

واژه نامه