مراقبت و توانمندسازی کودکان دور از خانه – دکتر رضا رزاقی

معرفی کتاب مراقبت و توانمندسازی کودکان دور از خانه

کتاب مراقبت و توانمندسازی کودکان دور از خانه اثر دکتر رضا رزاقی، یکی از مهم‌ترین و منسجم‌ترین منابع فارسی در زمینۀ بهداشت‌روانی و مراقبت علمی از کودکانی است که به دلایل متعدد از محیط طبیعی خانوادۀ خود جدا شده‌اند. این کتاب حاصل بیش از چهارده سال تجربه و پژوهش نویسنده در حوزۀ مراقبت از کودکان دور از خانه است؛ تجربه‌ای که در قالب زبانی روشن، دسته‌بندی‌شده و مبتنی بر رویکردهای علمی ارائه شده تا خلأ بزرگ «نبود زبان مشترک» در نظام مراقبت از این کودکان را جبران کند.

کتاب با هدف ایجاد یک ساختار قابل‌اتکا برای برنامه‌ریزی، مداخلۀ تخصصی و تصمیم‌گیری آگاهانه نوشته شده است؛ زیرا سال‌ها نبود منابع معتبر و ارجاع‌پذیر باعث شده بود بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های مراقبتی بر اساس «آزمون‌وخطا» و الگوهای سنتی و غیرعلمی پیش برود.

نویسنده در مقدمه توضیح می‌دهد که چگونه همین نبود زبان مشترک میان کارشناسان، نظام جمع‌آوری داده‌های ناقص، گزارش‌های آماری کم‌اعتبار و کمبود آموزش تخصصی موجب شده تصمیمات مهمی دربارۀ کودکان اتخاذ شود که گاه پیامدهای جبران‌ناپذیری ایجاد کرده‌اند.

نکتۀ قابل توجهی که دربارۀ «کودکان دور از خانه» لازم است بیان شود این است که دکتر رزاقی در این کتاب آگاهانه این اصطلاح را جایگزین برچسب‌های آسیب‌زننده‌ای مانند «بی‌سرپرست»، «بدسرپرست» یا «کودکان پرورشگاهی» کرده است. این انتخاب از ادبیات جهانی الهام گرفته و تلاشی برای حفظ کرامت انسانی کودکان و پیشگیری از بازتولید برچسب‌های منفی است.

قسمتی از کتاب در رابطه با این اصطلاح:

«اصطلاح کودکان دور از خانه معمولاً به کودکانی اشاره دارد که به‌واسطۀ عدم حضور مؤثر والدین به هر دلیل، مانند زندانی‌شدن، مرگ، مشکلات یا بیماری جدی والدین، بدرفتاری با کودکان، رهاشدن و… از خانه و والدین خود جدا شده و تحت مراقبت نظام مراقبتی قرار می‌گیرند که اغلب این مسئولیت به‌عهدۀ سازمان بهزیستی کشور است.»

ساختار کتاب کاملاً طبقه‌بندی‌شده، کاربردی و تقسیم‌شده به هفت فصل است:

در فصل نخست، ویژگی‌های روانی، عاطفی و اجتماعی کودکان دور از خانه و چالش‌های مراقبتی آن‌ها شرح داده می‌شود. سپس در فصل‌های بعد، هر یک از انواع مراقبت؛ مراقبت فرزندپذیری، مراقبت پرورشی، مراقبت خویشاوندی، مراقبت مشارکتی، مراقبت اقامتی شبانه‌روزی و مراقبت رهسپاری یا زندگی مستقل بزرگسالی، با زبانی قابل‌فهم و دقیق معرفی شده‌اند. این تقسیم‌بندی روشن به فعالان این حوزه کمک می‌کند تا بدانند هر نوع مراقبت برای چه شرایطی مناسب است، چه مزایا و محدودیت‌هایی دارد و چگونه باید دربارۀ انتخاب آن تصمیم گرفت.

در پایان هر فصل، بخشی با عنوان «سخن فصل» آمده است که جمع‌بندی‌ای شفاف از مطالب ارائه می‌دهد و به خواننده کمک می‌کند نکات کلیدی را در ذهن خود تثبیت کند.

این کتاب یک مرجع آموزشی قابل‌اعتماد و تلاشی انسانی و حرفه‌ای برای ایجاد ساختار، نظم و انسجام در حوزه‌ای است که مستقیماً با سرنوشت حساس‌ترین گروه اجتماعی، یعنی کودکان، در ارتباط است.

امکان خرید کتاب مراقبت و توانمندسازی کودکان دور از خانه رضا رزاقی با بیشترین تخفیف در نشر روان آموز فراهم شده است و بهترین فرصت است تا با خریداری این کتاب، ابزاری جامع، علمی و مبتنی بر تجربه برای شناخت انواع مراقبت، اصول توانمندسازی و برنامه‌ریزی مؤثر دربارۀ کودکان دور از خانه به‌دست آورید. درنظر داشته باشید که کتاب حاضر می‌کوشد زبان مشترکی میان متخصصان ایجاد کند و کیفیت خدمات مراقبتی را ارتقا دهد.

این کتاب برای چه افرادی مناسب است؟

• کارشناسان و کارکنان سازمان‌های حمایتی: مددکاران، روانشناسان، کارشناسان بهزیستی و مدیران مراکز اقامتی از مهم‌ترین مخاطبان این کتاب‌اند.
• دانشجویان روانشناسی، علوم‌تربیتی، مددکاری اجتماعی و رفاه: این کتاب برای دانشجویانی که قصد دارند در آینده در حوزۀ کودک فعالیت کنند، منبعی ارزشمند است.
• سیاست‌گذاران حوزۀ رفاه اجتماعی: سیاست‌گذاران با مطالعۀ این اثر می‌توانند تصویری واقعی از نیازهای کودکان دور از خانه و چالش‌های نظام مراقبت به دست آورند و از این طریق در طراحی برنامه‌های ملی یا اصلاح ساختارهای موجود مؤثرتر عمل کنند.
• والدین، سرپرستان و خانواده‌های فرزندپذیر: این گروه با خواندن کتاب می‌توانند با ماهیت انواع مراقبت، نیازهای روانی و عاطفی کودکان و چگونگی برخورد صحیح با چالش‌های احتمالی آشنا شوند.
• فعالان اجتماعی و داوطلبان خیرخواه: کتاب مسیر علمی و قدم‌به‌قدم را روشن می‌کند و باعث می‌شود فعالیت داوطلبان اثربخش، هدفمند و مسئولانه باشد.
• پژوهشگران حوزۀ کودک و رفاه اجتماعی: از آنجا که منابع فارسی تخصصی در این زمینه محدود است، این اثر نقطۀ شروع مناسبی برای پژوهشگران فراهم می‌کند تا بتوانند خلأهای پژوهشی و مسیرهای بررسی علمی جدید را بهتر بشناسند.

محصول مرتبط: خرید کتاب چگونه کودک مستقل تربیت کنیم

توضیحات تکمیلی

دکتر رضا رزاقی، کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی و دکترای تخصصی روانشناسی بالینی، از پژوهشگران ایرانی در حوزۀ کودکان دور از خانه است. سابقۀ طولانی نویسنده در کار میدانی با این کودکان و حضور فعال در برنامه‌ریزی‌های ملی باعث شده تحلیل‌ها و ساختار کتاب مبتنی بر تجربه‌ای واقعی و عمیق باشد. کتاب وی توسط انتشارات ارجمند، ناشری فعال در زمینۀ چاپ کتاب های روانشناسی و پزشکی، منتشر شده و در اختیار عموم ایرانیان قرار گرفته است.

بریده ای از کتاب مراقبت و توانمندسازی کودکان دور از خانه نشر ارجمند

وضعیت سلامت روان

همواره در نظام رفاه کودک، به کودکان و نوجوانان تحت مراقبت به عنوان یک جمعیت شکننده و در معرض خطر توجه می‌شود. بیشتر آنها تاریخچه‌ای از بدرفتاری، خشونت، بی‌ثباتی و کزکاری خانواده، سابقه فقر و سوءمصرف مواد دارند که آنها را در برابر رفتارهای مخاطره‌آمیز حوزه سلامت آسیب‌پذیر می‌سازد (جونزهاردن، ۲۰۰۴؛ الن آوسلاندر، مک‌میلن، ادموندو تامپسون، ۲۰۰۱؛ سیمس، دوبوویتز و زبلاگی، ۲۰۰۰).

تحقیقات مربوط به حوزه عوامل مخاطره‌آمیز تأکید دارند که این آسیب‌پذیری ممکن است به‌واسطه نبود عوامل محافظتی مانند حضور والدین، روابط مثبت خانواده، ارتباط مؤثر و تعامل مفید و مؤثر کودک و والد گسترش یابد.

کودکانی که دارای تاریخچه بدرفتاری همچون غفلت هستند و همچنین صدمه جدایی از والدین را تحمل می‌کنند، و با احساساتی مانند ترس و سردرگمی روبه‌رو هستند، آسیب‌پذیرند و مستعد اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) هستند (راکوسین، مرلندر، سنگوپتا، ایسکویث و ستراوس، ۲۰۰۵).

برخی مطالعات (موسسه برنامه‌های خانواده کیسی، ۲۰۰۵) بر این نکته اشاره دارند که بیش از نیمی از کودکان تحت مراقبت حداقل یکی از اختلالات روانی را بروز می‌دهند و ۶۳ درصد آنها قربانی غفلت هستند. این نشان می‌دهد ۵۴.۴ درصد کودکان تحت مراقبت دارای مشکلات سلامت روان هستند که مواردی چون افسردگی، مشکلات اجتماعی، اضطراب و اختلال استرس پس از سانحه را شامل می‌شود.

به هر حال، بعد از تجربه آسیب‌زا، بروز اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) غیرمعمول نیست. تجربه کودک‌آزاری نه تنها یک عامل پرخطر برای بروز اختلال استرس پس از سانحه، بلکه عاملی برای بروز افسردگی نیز هست.

در یک مطالعه میدانی (شکیبا و ضیایی، ۱۳۹۰) سلامت روان دانش‌آموزان دختر تحت مراقبت شبانه‌روزی با دختران دانش‌آموز دبیرستانی مقایسه شد که اختلاف معناداری بین این دو گروه مشاهده شد. شایع‌ترین اختلالات روانی بین دانش‌آموزان دختر تحت سرپرستی مراکز شبانه‌روزی شامل افسردگی (۹۰%)، فوبیا (۹۰%)، اضطراب (۸۰%) و حساسیت در روابط بین دانش‌آموزان ساکن در خوابگاه دخترانه دبیرستان شامل افسردگی (۵۰%)، افکار پارانوئید (۴۵%) و وسواس و اجبار (۳۵%) بود.

اگرچه این پژوهش شیوع افسردگی را در هر دو گروه با توجه به حجم نمونه اندک توضیح می‌کند اما با توجه به حجم نمونه اندک، انجام مطالعات تکمیلی ضروری خواهد بود و نمی‌توان به یک تحقیق با نمونه اندک اکتفا کرد.

فهرست کتاب مراقبت و توانمندسازی کودکان دور از خانه

پیشگفتار

فصل 1: کودکان دور از خانه

فصل 2: مراقبت فرزندپروری

فصل 3: مراقبت پرورشی (شبه‌خانواده)

فصل 4: مراقبت خویشاوندی

فصل 5: مراقبت مشارکتی

فصل 6: مراقبت اقامتی شبانه‌روزی

فصل 7: مراقبت ره‌سپاری (انتقال به زندگی مستقل)

واژه‌نامه انگلیسی به فارسی

واژه‌نامه فارسی به انگلیسی

منابع