زیگموند فروید (Sigmund Freud)، متخصص مغز و اعصاب اتریشی، از چهره‌های اصلی شکل‌گیری علم روانکاوی بود که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی زندگی کرد (1939-1856). نظریه‌های او مانند ناخودآگاه، واپس‌رانی، تفسیر رؤیا و رشد روانی‌ـ‌جنسی، چارچوب تازه‌ای برای بررسی ذهن و رفتار انسان پیشنهاد کرد. بخش مهمی از فعالیت حرفه‌ای او در وین گذشت و آثارش به موضوعاتی فراتر از پزشکی، از جمله فرهنگ، ادبیات و فلسفه، پرداختند.
خلاصه ای از زندگینامه فروید و درگذشت او
فروید در ۶ مه ۱۸۵۶ در شهر فرایبرگ در موراویا، واقع در امپراتوری اتریش گذشته و جمهوری چک کنونی، در خانواده‌ای یهودی متولد شد. در سال ۱۸۷۳ وارد دانشکدۀ پزشکی دانشگاه وین شد و به مدت شش سال زیر نظر ارنست بروکه (Ernst Brucke) در آزمایشگاه فیزیولوژی پژوهش کرد. سپس به عصب‌شناسی روی آورد و در سال ۱۸۸۱ مدرک پزشکی خود را دریافت کرد و در بیمارستان عمومی وین، مشغول به کار پزشکی شد.
در سال‌های ۱۸۸۵ و ۱۸۸۶، برای مدتی به پاریس رفت و در آنجا با پژوهش‌های ژان مارتن شارکو (Jean-Martin Charcot)، عصب‌شناس فرانسوی، دربارۀ هیستری و استفاده از هیپنوتیزم آشنا شد. این تجربه در تغییر مسیر پژوهش‌های او اهمیت داشت. فروید پس از بازگشت به وین، هیپنوتیزم را در درمان بیماران آزمود، اما به‌تدریج به روش‌های مبتنی بر گفت‌وگو و یادآوری تجربه‌های فراموش‌شده گرایش پیدا کرد.
فروید در سال ۱۸۸۶ از کار در بیمارستان استعفا داد و کلینیک خصوصی خود را در شهر وین تأسیس کرد، و هیپنوتیزم را در درمان‌های بالینی خود به‌کارگرفت.
زیگموند فروید در سال ۱۸۸۵ به‌عنوان مدرس آسیب‌شناسی عصبی در دانشگاه وین منصوب شد و در سال ۱۹۰۲ عنوان استاد فوق‌العاده (Professor Extraordinarius) را دریافت کرد و در سال ۱۹۱۹ به مقام استادی تمام (Professor Ordinarius) رسید.
در سال ۱۹۳۸، پس از الحاق اتریش به آلمان نازی و تشدید فشارها علیه یهودیان، فروید و خانواده‌اش وین را ترک کردند و به انگلستان رفتند. او در ۲۳ سپتامبر ۱۹۳۹ در لندن درگذشت.
فروید و روانکاوی
روانکاوی محور اصلی فعالیت‌های نظری و درمانی فروید بود. او ذهن انسان را صرفاً بر اساس آگاهی و ارادۀ آشکار توضیح نمی‌داد، بلکه معتقد بود بخش مهمی از انگیزه‌ها، خاطرات و تعارض‌های روانی خارج از آگاهی فرد عمل می‌کنند.
فروید در سال ۱۸۸۶ فعالیت خصوصی خود را در زمینۀ درمان اختلالات روانی آغاز کرد. همکاری او با ژوزف بروئر (Josef Breuer)، پزشک و همکار وینی، در شکل‌گیری روش‌های اولیه روانکاوی نقش داشت. این دو با بررسی تجربه‌های بیماران و ارتباط میان خاطرات فراموش‌شده و نشانه‌های روانی، به تدوین رویکردی درمانی مبتنی بر بازگویی و مواجهه با تجربه‌های گذشته پرداختند.
فروید با طرح نظریه‌هایی دربارۀ امیال سرکوب‌شده، رؤیاها و تعارض‌های درونی، رویکرد روانکاوی را برای شناخت فرایندهای روانی و تحلیل شخصیت انسان پدید آورد و کتاب های روانکاوی زیادی در طی زندگی خود تألیف کرد.
فعالیت ها و مسیر حرفه‌ای او
فروید و بروئر پس از تحقیقات مشترک در زمینۀ روانکاوی و کشف روش تداعی آزاد (روشی‌که بیمار در آن هرآنچه را که به ذهنش خطور می‌کند، بیان می‌نماید)، کتاب Studies in Hysteria را در سال ۱۸۹۵ به‌صورت مشترک منتشر کردند که این اتفاق را می‌توان شروع رسمی علم روانکاوی دانست.
فروید در سال ۱۹۰۰، کتاب The Interpretation of Dreams را منتشر کرد؛ اثری که در آن رؤیا را راهی برای بررسی فرایندهای ناخودآگاه معرفی کرد. انتشار The Psychopathology of Everyday Life در سال ۱۹۰۱ و Three Essays on the Theory of Sexuality در سال ۱۹۰۵، دامنۀ مباحث مورد تحقیق او را گسترش داد.
در ابتدا، دیدگاه‌های فروید به‌ویژه به‌دلیل تأکید او بر نقش مسائل جنسی در زندگی روانی با مخالفت‌هایی روبه‌رو شد. بااین‌حال، برگزاری نخستین کنگره بین‌المللی روانکاوی در سال ۱۹۰۸ در سالزبورگ، به شناخته‌شدن گسترده‌تر این جریان کمک کرد.
در سال ۱۹۰۹، فروید برای سخنرانی به ایالات متحده دعوت شد. این سخنرانی‌ها بعدها مبنای کتاب Five Lectures on Psycho-Analysis قرار گرفتند که در سال ۱۹۱۶ منتشر شد.
کتاب های زیگموند فروید و ترتیب خواندن آنها
آثار فروید بخش مهمی از شکل‌گیری و گسترش مکتب روانکاوی را در بر می‌گیرند. او در کتاب های روانشناسی خود به بررسی موضوعاتی مانند ناخودآگاه، رؤیا، ساختار شخصیت، رشد روانی‌ـ‌جنسی و ریشه‌های روان‌شناختی فرهنگ و تمدن پرداخته است. در ادامه، تعدادی از بهترین آثار او معرفی شده‌اند.
۱. Studies in Hysteria (1895)
این کتاب حاصل همکاری زیگموند فروید و ژوزف بروئر است و از آثار اولیه در شکل‌گیری روانکاوی به شمار می‌رود. نویسندگان در آن به بررسی نشانه‌های هیستری و ارتباط میان تجربه‌های روانی گذشته و بروز علائم جسمانی پرداختند.
این کتاب در ایران با عنوان مطالعاتی در باب هیستری یا پژوهش‌هایی در باب هیستری به چاپ رسیده است.
۲. The Interpretation of Dreams (1900)
فروید در این کتاب به بررسی رؤیاها و ارتباط آنها با فرایندهای ناخودآگاه می‌پردازد. او رؤیا را مسیری برای شناخت امیال و تعارض‌های پنهان ذهن معرفی می‌کند و روش خود را برای تفسیر محتوای آشکار و نهفته رؤیا شرح می‌دهد.
این کتاب در ایران با عنوان تفسیر خواب، تعبیر خواب یا تعبیر رؤیا به چاپ رسیده است.
۳. The Psychopathology of Everyday Life (1901)
این اثر با عنوان فارسی آسیب‌شناسی روانی زندگی روزمره به پدیده‌هایی مانند لغزش‌های زبانی، فراموشی نام‌ها و اشتباه‌های ظاهراً تصادفی در زندگی روزمره اختصاص دارد. فروید استدلال می‌کند که برخی از این اتفاق‌ها ممکن است با افکار و انگیزه‌های ناخودآگاه ارتباط داشته باشند.
انتشارات های بسیاری در ایران این اثر را منتشر کرده‌اند. برخی از آنها عبارتند از انتشارات ساوالان، انتشارات اطلاعات. همچنین انتشارات علم این کتاب را با عنوان روانشناسی فراموشی منتشر کرده است.
شما می‌توانید این کتاب را با چاپ انتشارات‌های مختلف و ترجمه‌های متفاوت از نشر روان آموز با بیشترین تخفیف خریداری نمایید.
۴. Dora: An Analysis of a Case of Hysteria (1903)
این کتاب به یکی از مطالعات موردی زیگموند فروید در حوزه روانکاوی می‌پردازد که وضعیت روانی و نشانه‌های هیستری در دختری جوان با نام مستعار دورا را بررسی می‌کند. فروید در این اثر با تحلیل رؤیاها، خاطرات و تعارض‌های روانی دورا، به بررسی نقش ناخودآگاه و تجربه‌های عاطفی در شکل‌گیری نشانه‌های روانی می‌پردازد.
این کتاب با عنوان گزارش تحلیلی یک مورد هیستری توسط دکتر آرش امینی در ایران ترجمه شده و انتشارات ارجمند آن را به چاپ رسانده است.
۵. Three Essays on the Theory of Sexuality (1905)
فروید در این کتاب دیدگاه خود را درباره رشد جنسی انسان، به‌ویژه در دوران کودکی، مطرح می‌کند. او مفهوم رشد روانی‌ـ‌جنسی را گسترش می‌دهد و نقش تمایلات جنسی را در شکل‌گیری شخصیت مورد بررسی قرار می‌دهد.
این کتاب نیز با عنوان سه رساله درباره نظریه جنسی یا سه مقاله درباره رشد جنسی انسان در ایران ترجمه شده است. انتشارات ساوالان نیز یکی از انتشارات هایی است که این اثر را با ترجمۀ مهدی گنجی این اثر را به چاپ رسانده است.
۶. Jokes and their Relation to the Unconscious (1905)
این کتاب به بررسی لطیفه، شوخی و سازوکارهای روانی نهفته در آنها اختصاص دارد. فروید تلاش می‌کند نشان دهد چگونه امیال و افکار ناخودآگاه می‌توانند از طریق شوخی و بازی‌های زبانی مجال بروز پیدا کنند.
انتشارات ارجمند این اثر را با عنوان لطیفه و ارتباطش با ناخودآگاه و ترجمۀ آرش امینی در ایران منتشر کرده است که امکان خرید آن با بیشترین تخفیف در همین صفحه وجود دارد.
۷. Totem and Taboo (1913)
این کتاب در زمینه روانکاوی و انسان‌شناسی فرهنگی است. فروید در این اثر با بررسی مفاهیمی مانند توتم، تابو، ممنوعیت‌های اجتماعی و روابط خویشاوندی، می‌کوشد ریشه‌های روان‌شناختی برخی باورها و سنت‌های جوامع انسانی را توضیح دهد و ارتباط میان امیال ناخودآگاه، دین و شکل‌گیری تمدن را بررسی کند.
انتشارات ساوالا این اثر را با عنوان توتم و تابو با ترجمۀ مهدی گنجی در ایران منتشر کرده است.
۸. Five Lectures on Psycho-Analysis (1916)
این کتاب مجموعه سخنرانی‌های فروید درباره اصول و مبانی روانکاوی است که پس از سخنرانی‌های او در ایالات متحده منتشر شد. نویسنده در آن، مفاهیم اساسی روش روانکاوی و چگونگی شکل‌گیری این رویکرد درمانی را توضیح می‌دهد.
این کتاب ارزشمند با عنوان‌های مختلفی چون روانکاوی از نگاه فروید، پنج گفتار دربارۀ روانکاوی و پنج گفتار از زیگموند فروید در ایران توسط انتشارات های مختلف به چاپ رسیده است.
۹. Beyond the Pleasure Principle (1920)
فروید در این اثر به بررسی انگیزه‌های روانی فراتر از جست‌وجوی لذت می‌پردازد. او در جریان بحث خود مفهوم غریزه مرگ را مطرح می‌کند و به تبیین برخی رفتارهای تکرارشونده و تجربه‌های روانی می‌پردازد.
این کتاب در ایران با عنوان فراسوی اصل لذت توسط انتشارات ساوالان با ترجمه مهدی گنجی و با عنوان آن سوی اصل لذت با ترجمه میثم بازانی توسط انتشارات ارجمند به چاپ رسیده است که امکان خرید هردوی این کتاب‌ها از نشر روان آموز فراهم است.
۱۰. The Ego and the Id (1923)
این کتاب از آثار مهم فروید در توضیح ساختار شخصیت است. او در آن نظریه سه‌گانه نهاد، من و فرامن را شرح می‌دهد و تعامل این سه مؤلفه را در شکل‌گیری رفتار و تعارض‌های روانی بررسی می‌کند.
این کتاب با عنوان ایگو و اید توسط مهدی گنجی ترجمه شده و انتشارات ساوالان آن را به چاپ رسانده است.
۱۱. Civilisation and its Discontents (1931)
فروید در این کتاب رابطه میان فرد و تمدن را بررسی می‌کند. موضوع اصلی آن تعارض میان خواسته‌های غریزی انسان و محدودیت‌هایی است که زندگی اجتماعی و قواعد تمدن بر افراد تحمیل می‌کنند.
این کتاب نیز با عنوان تمدن و نارضایتی های آن توسط مهدی گنجی ترجمه شده و انتشارات ساوالان آن را به چاپ رسانده است. خرید این اثر از طریق همین صفحه با پایین‌ترین قیمت امکان‌پذیر است.
ترتیب خواندن کتاب های فروید
پیشنهاد می‌شود ترتیب خواندن کتاب‌های فروید براساس سیر تحول اندیشه‌های او باشد چرا که این آثار به یکدیگر وابسته هستند و مطالعۀ آثار نهایی فروید بدون مطالعۀ مفاهیم اولیه ممکن است باعث سوءبرداشت شود. چراکه فروید فرضیه‌هایی خود را در طول زمان بازبینی کرده و گاه نتایجی رسیده است که با نوشته‌های پیشین خود در تناقض‌اند. از همین رو، ترتیب خواندن در آثار او اهمیت مفهومی دارد. آشنایی با آثار اولیه که در آنها ناآگاه، رویا و روش تفسیری شکل می‌گیرند برای فهم آثار میانی، که بر میل، تعارض و ساختار روان تمرکز دارند، ضروری است.
ابتدا بهتر است با آثاری مانند «تفسیر رؤیا» و «آسیب‌شناسی روانی زندگی روزمره» با مفاهیم ناخودآگاه و سازوکارهای روان انسان آشنا شوید، سپس به سراغ «سه رساله دربارۀ نظریه جنسی»، «فراسوی اصل لذت» و «اید و ایگو» بروید تا نظریۀ میل و ساختار شخصیت را بهتر درک کنید. در مرحلۀ پایانی، مطالعۀ آثاری مانند «تمدن و ملالت‌های آن»، «توتم و تابو» امکان شناخت دیدگاه‌های آخر فروید دربارۀ فرهنگ، جامعه و تمدن را فراهم می‌کند.
خلاصه نظریه های زیگموند فروید
نظریه‌های فروید در کنار تأثیرگذاری بر شکل‌گیری سنت‌های روان‌کاوانه، با نقدهای علمی و فلسفی نیز مواجه شده‌اند؛ به‌ویژه دربارۀ اعتبار علمی نظریه‌ها و کارآمدی روش درمانی روانکاوی.
برای آشنایی با جزئیات اندیشه‌های زیر پیشنهاد می‌کنیم مقالۀ مهم ترین نظریه های فروید را مطالعه کنید.
نظریه
مفاهیم اصلی
توضیح
نظریه ناخودآگاه
خودآگاه، پیش‌آگاه و ناخودآگاه
فروید معتقد بود بخش مهمی از افکار، امیال و خاطرات انسان خارج از آگاهی قرار دارند، اما بر رفتار و احساسات او تأثیر می‌گذارند.
نظریه ساختار شخصیت
نهاد (Id)، من (Ego) و فرامن (Superego)
شخصیت از تعامل سه بخش شکل می‌گیرد: نهاد خواهان لذت فوری است، من با واقعیت سازگار می‌شود و فرامن نماینده ارزش‌ها و معیارهای اخلاقی است.
نظریه رشد روانی-جنسی
مراحل دهانی، مقعدی، آلتی، نهفتگی و تناسلی
شخصیت انسان در پنج مرحله رشدی شکل می‌گیرد و تجربه‌ها و تعارض‌های هر مرحله می‌توانند بر رفتار بزرگ‌سالی اثر بگذارند.
نظریه واپس‌رانی
سرکوب خاطرات و امیال
ذهن برخی افکار، خاطرات و امیال اضطراب‌آور را از سطح آگاهی دور می‌کند؛ بااین‌حال، این محتواها ممکن است همچنان بر رفتار فرد اثر بگذارند.
نظریه مکانیسم‌های دفاعی
انکار، فرافکنی، جابه‌جایی و واپس‌رانی
ذهن برای مقابله با اضطراب و تعارض‌های درونی از فرایندهای روانی دفاعی استفاده می‌کند.
نظریه تفسیر رؤیا
محتوای آشکار و محتوای نهفته
رؤیاها از دیدگاه فروید می‌توانند بازتاب امیال و تعارض‌های ناخودآگاه باشند و تحلیل آنها راهی برای شناخت بخش‌های پنهان ذهن است.
نظریه غریزه زندگی و مرگ
اروس (Eros) و تاناتوس (Thanatos)
فروید دو دسته نیروی غریزی را مطرح کرد: نیروهای مرتبط با زندگی، بقا و پیوندجویی و نیروهای مرتبط با تخریب و بازگشت به وضعیت بی‌جان.
نظریه تعارض فرد و تمدن
امیال غریزی و محدودیت‌های اجتماعی
از نظر فروید، زندگی اجتماعی مستلزم مهار بخشی از تمایلات فردی است و این محدودیت‌ها می‌توانند زمینه‌ساز نارضایتی و تعارض روانی شوند.
شاگردان و همکاران فروید
زیگموند فروید با گروهی از روان‌پزشکان و پژوهشگران همکاری داشت که در گسترش روانکاوی نقش مهمی ایفا کردند. از مشهورترین آنها می‌توان به کارل گوستاو یونگ، آلفرد آدلر، ساندور فرنزی، ارنست جونز و اوتو رانک اشاره کرد. دخترش، آنا فروید نیز از ادامه‌دهندگان برجسته راه پدرش بود و از پیشگامان روانکاوی کودکان بود.
یکی از نزدیک‌ترین همکاران اولیه فروید کارل گوستاو یونگ بود که فروید او را جانشین فکری خود می‌دانست؛ اما اختلاف‌نظرهای اساسی دربارۀ ماهیت ناخودآگاه، نقش غرایز جنسی و ساختار شخصیت باعث جدایی آنها شد.
آلفرد آدلر نیر از نخستین همکاران فروید و عضو حلقه روانکاوی وین بود که به دلیل اختلاف‌نظرهای علمی از او جدا شد.
با این حال، اندیشه‌های فروید تأثیر عمیقی بر روانشناسی و نسل‌های بعدی روان‌شناسان گذاشت و نقش مهمی در تحول روانشناسی مدرن ایفا کرد.
سخن پایانی
زیگموند فروید با بنیان‌گذاری روانکاوی، مسیر تازه‌ای برای مطالعۀ ذهن و شناخت رفتار انسان گشود. نظریه‌های او دربارۀ مفاهیم مختلف این رویکرد، چون ناخودآگاه، رؤیا، ساختار شخصیت و تجربه‌های دوران کودکی، به مباحثی ماندگار در تاریخ روانشناسی تبدیل شده‌اند.
هرچند بسیاری از دیدگاه‌های او در طول زمان با نقدها و بازنگری‌های علمی روبه‌رو شدند اما آثار او همچنان برای شناخت تاریخ روانکاوی و سیر تحول اندیشه دربارۀ ذهن انسان اهمیت دارند.
مطالعۀ کتاب‌های فروید فرصتی برای آشنایی مستقیم با شکل‌گیری نظریه‌هایی است که تأثیر آنها از روانشناسی فراتر رفته و به حوزه‌های مختلف علوم انسانی راه یافته است.
