بختک یا فلج خواب چیست؛ علت، علائم، پیشگیری و درمان
در قدیم بر این باور بودند که بختک، موجودی است که ناگهان بر روی سینۀ افراد میافتد و با تمام وجود میخواهد آنها را فلج کند. بختک روی زندگی کسی افتادن هم کنایه از این است که اتفاقی شومی قرار است زندگی فرد را فلج کند.
اما از نظر علمی بختک چیست و چرا رخ میدهد؟
بختک (Night hag) یک اصطلاح عامیانه است که در فرهنگهای مختلف برای توصیف تجربهٔ فلج خواب (Sleep Paralysis) بهکار رفته است.
فلج خواب با نام عامیانۀ بختک، در واقع حالتی از سنگینی، قفل شدن بدن و عدم توانایی در حرکت دادن دستها و پاهاست. در چنین شرایطی، فرد دچار ترس و نگرانی شدید میشود و تلاش میکند تا خود را از این حالت خارج کند؛ همین سبب میشود تا آن تخیلات و احساسات ماوراءالطبیعه در فرد شکل بگیرد و حتی باعث ایجاد توهماتی برای شخص دچار فلج خواب میشود.
در این مقاله، تمامی سؤالات مربوط به موضوع بختک را پاسخ میدهیم و این وضعیت را بهصورت کامل از دیدگاه علم بررسی خواهیم کرد تا شما با این پدیدۀ بهنظر ترسناک بیشتر آشنا شوید و دریابید که برای رفعکردن آن نیاز به درمان تخصصی خواهید داشت یا خیر.
بررسی فلج خواب (Sleep Paralysis) یا بختک از نظر علمی
درواقع نه هیولای ترسناکی بر روی شما افتاده و نه موجودی شیطانی قصد جانتان را کردهاست.
فلج خواب یا بختک از نظر علمی حالتی گذرا در مرز میان خواب و بیداری است که در آن فرد هوشیار میشود، اما شلشدگی طبیعی عضلات در مرحلهٔ خواب REM هنوز ادامه دارد. در نتیجه، فرد برای مدتی کوتاه نمیتواند حرکت کند یا صحبت کند و این وضعیت معمولاً با احساس ترس و اضطراب همراه است.
به بیان ساده مغز در این حالت، زودتر از بدن فعال شده و از حالت خواب خارج شدهاست. به همین دلیل، شما هشیارید اما قادر به حرکت دادن بدن خود یا صحبت کردن نیستید و توانایی کنترل عضلاتتان را ندارید.
برخی به فلج خواب، بیحالی REM هم میگویند. عدهای از پژوهشگران، فلج خواب را «وضعیت فراهشیار مغزمیانی» مینامند؛ چراکه در این شرایط فرد میتواند از کوچکترین محرکها در اطراف خود آگاه شود.
بختک سراغ چه کسانی میرود؟
در باور عامیانه افراد میخواهند بدانند که بختک به سراغ چه کسانی میرود. اما بهتر است با نگاهی علمی به این باور نگاه کنیم و بپرسیم چه کسانی بیشتر به فلج خواب دچار میشوند؟
در واقع این پدیده میتواند برای هر کسی در هر سنی اتفاق بیفتد. با این حال، پژوهشها نشان میدهد برخی گروهها بیشتر در معرض خطر هستند:
- افرادی با برنامه خواب نامنظم -مانند پرستاران شیفت شب- بیشتر در معرض این حالت در خواب هستند.
- کسانی که عادت دارند به پشت بخوابند.
- ژنتیک نیز ممکن است نقش داشته باشد، چراکه فلجخواب گاهی در خانوادهها دیده میشود. در یک مطالعه خانوادگی، ۳۳ نفر از ۶۴ عضو خانواده حداقل یک مورد تجربه فلج شدن در خواب را گزارش کردند
تحقیقات نشان داده که فلج خواب در دانشجویان نیز شیوع دارد. یک مرور سیستماتیک گزارش کرد که ۲۸.۳٪ از دانشجویان حداقل یک دوره فلج شدن در خواب را تجربه کردهاند.- افرادی که دچار اضطراب شدید، استرس، تروما و یا اختلالات روانی جدی مانند نارکولپسی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال دوقطبی، و اختلالات اضطرابی یا پانیک هستند نیز میتوانند دچار فلج خواب شوند.
برخی سوالات متداول در رابطه با فلج خواب
در چه حالتی احتمال بیشتری وجود دارد که دچار بختک شوید؟
فلج خواب چقدر طول میکشد؟
فلج خواب معمولاً ظرف ۲۰ تا ۶۰ ثانیه میگذرد. مبارزه با آن اغلب پریشانی بیشتری ایجاد میکند و در واقع میتواند دوره را طولانیتر کند.
چگونه فلج خواب را در یک لحظه متوقف کنیم؟
توقف فوری همیشه ممکن نیست، اما این اقدامات ممکن است کمک کننده باشد:
- تمرکز روی حرکت دادن انگشت دست یا پا
- تمرکز روی تنفس آرام
- تلاش برای پلک زدن یا حرکت چشمها
- حفظ آگاهی اینکه این حالت موقت است
مطالعات بالینی نشان میدهند تمرکز بر حرکات کوچک میتواند به خروج سریعتر کمک کند.
پاراسومنیا همان فلج خواب است؟
خیر. Parasomnia یک گروه از اختلالات خواب است که شامل موارد مختلفی است مانند:
- راه رفتن در خواب
- کابوس
- رفتارهای غیرطبیعی هنگام خواب
- فلج خواب
بنابراین فلج خواب یکی از انواع پاراسومنیاست، نه معادل آن.
آیا فلج خواب میتواند منجر به آسیب جسمی شود؟
خیر. فلج خواب میتواند ترسناک باشد و برای برخی افراد پریشانی عاطفی ایجاد کند، اما معمولاً به اندازهای مکرر نیست که عوارض جدی سلامتی ایجاد کند و به خودی خود یک خطر پزشکی جدی نیست.
آیا فلج خواب در بیداری اتفاق میافتد؟
فلج خواب نه کاملاً در خواب و نه کاملاً در بیداری اتفاق میافتد. فلج خواب زمانی اتفاق میافتد که شما درست قبل از خوابیدن یا هنگام بیدار شدن نمیتوانید هیچ قسمتی از بدن خود را حرکت دهید. این پدیده زمانی رخ میدهد که بدن شما بین مراحل خواب و بیداری گیر میکند.
آیا بختک باعث مرگ میشود؟
خیر. بر اساس منابع پزشکی معتبر، فلج خواب بهخودیخود کشنده نیست و باعث ایست تنفسی یا مرگ نمیشود. اگرچه فرد ممکن است احساس خفگی یا فشار روی قفسه سینه داشته باشد، اما این احساس ناشی از تداخل مراحل خواب REM و آگاهی است، نه قطع واقعی تنفس.
آیا فلج خواب در بارداری رایج است؟
شیوع فلج خواب در زنان باردار بهطور گسترده مستند نشده، اما برخی مطالعات نشان میدهند که زنان باردار به دلیل تغییرات فیزیولوژیکی و هورمونی متعدد ممکن است بیشتر در معرض فلج خواب قرار گیرند.
یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر خواب در بارداری، تغییرات هورمونی است. سطح پروژسترون بهشدت افزایش مییابد که میتواند به خستگی بیشتر در روز و بیداریهای مکررتر در شب منجر شود. علاوه بر این، هورمون ریلکسین که بدن را برای زایمان آماده میکند، میتواند باعث ناراحتی جسمانی و بیقراری هنگام خواب شود.
اختلال در چرخههای عادی خواب، همراه با اضطراب و استرس بارداری، ممکن است محیطی مستعدتر برای وقوع فلج خواب ایجاد کند.
منبع: neurolaunch.com/sleep-paralysis-while-pregnant
آیا همه به فلج خواب دچار می شوند؟
به طور مینگین از هر 10 نفر، چهار نفر ممکن است در زندگی خود فلج خواب داشته و این وضعیت را تجربه کردهباشند. سن رخ دادن فلج خواب معمولاً بین 20 تا 30 سالگی است و بیشتر در سنین بلوغ اتفاق میافتد.
فلج خواب معمولا چه زمانی رخ می دهد؟
فلج خواب یا بختک یا در هنگام به خواب رفتن اتفاق میافتد که به آن فلج پیش از خواب یا فلج خواب هیپناگوژیک میگویند یا در هنگام بیدار شدن رخ میدهد که به آن فلج پس از خواب یا فلج خواب هیپنوپومپیک گفته میشود.
مقالۀ مرتبط: اختلال رفتاری خواب REM چیست؟
ماجرای پیدایش بختک در خواب چیست؟
سالها پیش میگفتند موجودات بدخواه در خواب به انسان حمله میکنند و قربانیشان را تهدید میکنند و میترسانند. «گاهی سنگ بزرگی را روی سینهاش احساس میکرد و گاهی شیطان را که روی بدنش چمباتمه زده و نفس کشیدن را برایش سخت کردهاست.»
اینها توصیفات بالینی یک زن از بختک در سال 1664 است که توسط یک پزشک هندی ثبت شده و اولین وصف بالینی ثبتشده از بختک است.
در سال 1781 هنرمندی سوئیسی، بهنام «هنری فوسلی»، اثری ترسیم کرد که در آن زنی جوان، با حالتی غمگین دراز کشیده و شیطانی روی او افتاده است.
«عجوزۀ پیر»، نیز نخستین تعبیر از بختک در «نیوفاندلند» کانادا است. اما یک اتفاق تکاندهنده باعث شد تا اصطلاح فلج خواب بیشتر شنیده شود.
در سال 1991 در مقالهای، ماجرای مرگ شبانه و ناگهانی صدنفر در خواب، در جنوب شرق آسیا منتشر و علت آن، کابوس شبانه عنوان شد. اما نه آن کابوس امروزی و مدرن!
کابوسی که در آن موجودی مرموز در خواب، خواببیننده را به مرگ تهدید میکند. در تاریخچۀ تحقیقاتی فلج خواب، نام یک پزشک قدیمی ایرانی هم به چشم میخورد؛ «اخوینی بخاری»، از اولین افرادی بود که متوجه شد بختک خواب، علتی علمی دارد و این مطلب را در کتاب «هدایهالمتعالمین فی الطب» عنوان کرد.
درنهایت در سال 2011 بود که در مقالهای علمی که براساس 35 تحقیقی که بر روی 36هزار نفر انجام شدهبود، عوامل اجتماعی و روانشناسی مرتبط با فلج خواب بیان شد و بختک از نظر علمی بررسی شد.
مقالۀ مرتبط: چگونه خواب می بینیم؟ دلیل اصلی خواب دیدن چیست؟
علائم فلج خواب چیست؟
علائم اغلب در دوران نوجوانی یا اوایل جوانی ظاهر میشود و بیشترین شیوع آن در دهههای ۲۰ و ۳۰ زندگی است. احساس به دام افتادن و ادراک آگاهانه از عدم توانایی اندامها، از علائم اولیۀ فلجخواب است.
از دیگر علائم بختک در خواب، مواردی ازقبیل اضطراب، احساس فشار بر قفسۀ سینه، ترس شدید، تعریق، سردرد، ناتوانی در حرکت کردن (بیحرکتی)، ناتوانی در حرف زدن، مشکل در نفس کشیدن، توهم و احساسات غیرعادی را شامل میشود.
توهمات فلج خواب، سه نوع هستند:
- توهمات مزاحم:
ادراک حضور فردی خطرناک یا حضور چیزی در اتاق
- توهمات فشار قفسۀ سینه:
توهم انکوبوس/ incubus، در این حالت شخص احساس میکند فردی روی سینۀ او فشار میآورد و به او اجازه حرکت نمیدهد.
- توهمات وستیبولار حرکتی (V-M):
فرد احساس میکند روح از بدنش خارج شدهاست. مثلاً میگوید احساس کردم از بالا خودم را میبینم که در تخت خواب هستم.
- نکته: بهطور حتم نمیتوان گفت که شما هنگام وقوع فلج شدن در خواب، چه علائم خاصی را تجربه خواهیدکرد.
مقالۀ مرتبط: کیس استادی روانشناسی شمارۀ 10 – آقای صیاح
علت بختک در خواب چیست؟
اما شاید این سؤال در ذهن شما باشد که چه چیزی باعث فلجخواب میشود و به چه دلیل دچار این حالت میشوید؟ این حالت در خواب مانند سایر مشکلاتی که برای انسان پیش میآید، علل و پیشزمینههایی دارد که باعث رخ دادن آن میشود.
کمبود خواب، ژنتیک، بیماریها، مصرف مواد مخدر و الکل، میتوانند زمینهساز فلج شدن در خواب باشند.
در ادامه هر علت را شرح میدهیم.
- بیماری جسمی و روانی
کسانی که گرفتگی عضلات پا را تجربه میکنند، به نسبت دیگر افراد بیشتر به فلجخواب دچار میشوند.
فلج خواب در مبتلایان به فشار خون بالا هم شایعتر است. افرادی که دارای مشکلاتی چون اختلال دوقطبی، افسردگی، اضطراب شدید، اسکیزوفرنی، مشکلات اعصاب و نارکولپسی هستند، بیشتر درمعرض ابتلا به این پدیده قرار دارند؛ چراکه این مشکلات، بهخودیخود باعث مشکلاتی در روند خواب فرد میشوند.
احتمال وقوع بختک در افرادی که میگرن، صرع و سردردهای شدید را تجربه میکنند نیز بیشتر از دیگران است.
- داروها و مواد
تحقیقات نشان دادهاست که مصرف برخی از داروها مثل داروهای ADHD، محرکهای روانی و همچنین مصرف مواد مخدر، الکل و کافئین هم در ابتلا به فلجخواب تأثیر چشمگیری دارد.
- پیشزمینۀ ژنتیکی
بهاعتقاد تعدادی از دانشمندان، چندریختی (پلیمورفیسم) ژنتیکي میتواند عامل وقوع فلج خواب باشد. داشتن سابقۀ خانوادگی فلجخواب در بستگان نزدیک و درجۀ یک، احتمال ابتلا به فلج شدن در خواب را بیشتر میکند.
- کمبود خواب
کسانی که بین چرخۀ خواب و ریتم روز و شب محلیشان همخوانی وجود ندارد و کسانی که خوابشان کامل نیست و به محرومیت از خواب دچار شدهاند یا بهاصطلاح بهداشت خواب را رعایت نمیکنند، بیشتر درمعرض ابتلا به فلجخواب هستند.
تغییر ناگهانی برنامۀ خواب یا برنامۀ خوابِ پرهرجومرج «یعنی برنامۀ خوابی که مشخص نیست و دائما درحال تغییر است» هم میتواند پیش زمینهای برای بختک خواب باشد.
رعایت بهداشت خواب، شامل موارد زیر میشود:
- نیمساعت قبل از خواب از تلفن همراه استفاده نکنید.
- تشک و بالشت مناسب برای خواب انتخاب کنید.
- برنامۀ منظمی برای خوابتان تنظیم کنید.
بختک در کودکان و نوجوانان
ابتدا باید توجه داته باشید که از ترساندن کودک با توضیحات ماورایی باید اجتناب شود. علائم ممکن است اول در دوران کودکی یا نوجوانی ظاهر شوند. مدیریت در این گروه سنی بر پایه اصول زیر است:
- آموزش و کاهش ترس: مهمترین قدم این است که به کودک یا نوجوان توضیح داده شود که این تجربه ترسناک اما بیخطر است. درک آنچه اتفاق میافتد میتواند بخشی از ترس را برطرف کند. در خواب REM، مغز بهطور موقت عضلات را فلج میکند. فلج شدن در خواب زمانی اتفاق میافتد که فرد قبل از رها شدن کامل این فلج طبیعی، هوشیار میشود.
- بهداشت خواب منظم: رفتن به رختخواب و بیدار شدن در ساعت مشخص هر روز — حتی آخر هفتهها — به پایدارسازی خواب REM کمک میکند و احتمال بروز دوره فلج را کاهش میدهد. هدف ۷ تا ۹ ساعت خواب در شب است.
- کاهش استرس: چون استرس تحصیلی و اجتماعی در نوجوانان شایع است، تکنیکهای مدیریت استرس، تمرین تنفس عمیق و ورزش منظم (نه در چند ساعت قبل از خواب) توصیه میشود.
- موقعیت خواب: خوابیدن به پشت احتمال وقوع این پدیده را بیشتر میکند، بنابراین خوابیدن به پهلو توصیه میشود.
انواع فلج خواب چیست؟
- فلج خواب منفرد (Isolated sleep paralysis): یکبار فلج خواب را تجربه کردن
- فلج خواب مکرر(Recurrent sleep paralysis): بارها تجربۀ فلج خواب داشتن
بختک اختیاری چیست؟
شاید با شنیدن «بختک اختیاری» با خودتان فکر کنید که دچار فلج خواب شدن و انتخاب زمان آن، دست شماست. یا اگر فلج خواب را تجربه نکردهباشید سوالتان این باشد که چگونه به فلج خواب برویم؟
واقعیت این است که بختک اختیاری به معنای این نیست که زمان فلج خواب را تعیین کنید یا هر وقت خواستید به آن دچار شوید.
بختک اختیاری همان خودآگاهی در زمان فلجخواب است. و امکان رفتن به این حالت بهصورت اختیاری نیز غیرممکن است.
مقالۀ پیشنهادی: خودتنظیمی چیست و چطور میتوان تقویتش کرد؟
پیشگیری و درمان بختک یا فلج خواب به چه صورت است؟
فلج خواب ممکن است به شما احساس عجز و ناتوانی بدهد که خب خوشبختانه، راهکارهایی برای غلبه بر آن وجود دارد. رعایت نکاتی ساده به شما کمک میکند تا فلج خواب را کمتر تجربه کنید، مثل:
- عصرها و در میانۀ روز چرت نزنید.
- شام سبک بخورید.
- به پهلو بخوابید و از به پشت خوابیدن یا طاقباز خوابیدن پرهیز کنید.
- با چراغ روشن در اتاق خواب نخوابید.
- عصرها الکل و کافئین مصرف نکنید.
- موسیقی آرامبخش گوش دهید.
به این نکته دقت داشتهباشید که اگر فلجخواب، زندگی شما را با مشکل روبهرو کرده و در آن اخلال بهوجود آورده، بهتر است جهت درمان بختک یا فلج خواب حتما به پزشک مراجعه کنید.
چه زمانی باید برای فلج خواب به پزشک مراجعه کرد؟
در صورتی که اغلب دچار این حالت در خواب میشوید و احساس اضطراب یا ترس شدید از خوابیدن دارید، یا به دلیل کمبود خواب دائماً خسته هستید، باید به پزشک مراجعه کنید.
علاوه بر این، اگر مبتلا به نارکولپسی یا اختلال خواب دیگری هستید، یک متخصص خواب با شما همکاری میکند تا برنامه درمانی مناسب بیابد. اگر به اختلال سلامت روان مانند اضطراب یا اختلال دوقطبی مبتلا هستید، پزشک درمان مداوم با دارو و درمان رفتاری را زیر نظر خواهد گرفت.
یکی از مهمترین اقدامات، شناسایی و درمان هر مشکل زمینهای است که ممکن است به اختلال خواب کمک کند. اختلالاتی مانند بیخوابی، اضطراب، افسردگی و نارکولپسی میتوانند خطر دورههای فلجخواب را افزایش دهند.
سخن پایانی
در این مقاله از بلاگ تخصصی روان آموز مهمترین مطالب را دربارۀ بختک (فلج خواب) برایتان بازگو کردیم. آیا شما نیز تجربهای نزدیک به بختک را در زندگیتان داشتهاید؟ با ما در قسمت نظرات درمیان بگذارید.
همچنین چنانچه علاقهمند به مطالعۀ بیشتر در رابطه با خواب و اختلالات خواب هستید، پیشنهاد میکنیم کتاب های زیر را مطالعه کنید. قیمت تمامی کتاب های روانشناسی در نشر روان آموز با تخفیف ویژه برای تمام همراهان در نظر گرفته شده است.
منابع:
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21974-sleep-paralysis
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4950339
https://www.nhs.uk/conditions/sleep-paralysis
https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleep-paralysis
کتاب درسنامه پزشکی خواب اثر دکتر میرفرهاد قلعه بندی
دسته بندی: دانشکده
تیم تحریریه روان آموز