انواع اختلال دوقطبی چیست؟ (علائم، روش های تشخیص و درمان)
نوسانات خلق، وقتی از سطح راحتی (comfort level) میگذرند و در زندگی شخصی، شغلی، تحصیلی و اجتماعی ما تأثیر منفی میگذارند، آنوقت وارد حیطۀ اختلالات خلقی میشویم. در مقالۀ حاضر، سراغ یکی از اعضای خانوادۀ اختلالات خلقی، یعنی اختلال دوقطبی یا bipolar، خواهیم رفت و با علائم، انواع و روشهای درمانی اختلال دوقطبی آشنا میشویم.
دربارۀ اختلال دوقطبی چه میدانید؟ حتما با جملاتی مثل «امروز خُلقم خیلی پایینه. حال هیچکاری ندارم.»، «از سفر که برگشتم، تا چند روز مودَم عالی بود.»؛ تابهحال سروکار داشتهاید. ما در گفتار روزمره دربارۀ خلق بالا یا گرفتهمان زیاد حرف میزنیم اما این کلمه وقتی وارد ادبیات تخصصی روانشناسی میشود، معنای متفاوتی به خود میگیرد؛ چیزی بیشتر از شادی و غمگینی گهگاهی و گذرا.
بایپولار یا اختلال دوقطبی چیست؟
اختلال دوقطبی یکی از اختلالات خلقی مهم و پیچیده است که با نوسانهای قابلتوجه میان دورههای افسردگی و دورههای شیدایی یا هیپومانیا شناخته میشود. این نوسانها میتوانند بر تفکر، هیجان، رفتار، روابط بینفردی و عملکرد شغلی و تحصیلی فرد تأثیر عمیقی بگذارند. آشنایی دقیق با ماهیت این اختلال، انواع آن، نشانههای تشخیصی و تفاوتهایش با سایر اختلالات خلقی، نقش مهمی در تشخیص بهموقع و انتخاب مسیر درمانی مناسب دارد.
مشخصۀ بارز اختلال دوقطبی، آن است که خلق بهطور مستمر و غیرعادی خیلی خوب است یا بدون تناسب و بیدلیل از حالت خیلی خوب به خیلی بد و افسرده تغییر پیدا میکند. برای تشخیص اختلال دوقطبی، متمایز کردن سه اپیزود افسرده عمده، مانیک و هیپومانیک اهمیت زیادی دارد. پس قبل از هرچیز، باید این اپیزودهای این اختلال را بشناسیم.
مقاله مرتبط: اختلال افسردگی اپیزودها، نشانهها و درمان
سوالات متداول دربارۀ اختلال دوقطبی
تفاوت اختلال شخصیت مرزی و دوقطبی در چیست؟
آیا اختلال دوقطبی ارثی است؟
اختلال دوقطبی یکی از ارثیترین بیماریهای روانپزشکی است و اغلب الگوی ابتلای خانوادگی دارد، به عبارتدیگر خطر ابتلا اقوام درجه یک فرد مبتلا به این اختلال نزدیک به 10 برای افراد عادی جامعه است.
بیماری دو قطبی از چه سنی شروع میشود؟
این اختلال بیشتر بین سنین 12-20 سالگی بروز میکند. سن اختلال دوقطبی 2 کمی بالاتر از نوع 1 است، شروع بیماری در سنین پایینتر ارتباط زیادی با وجود تاریخچه خانوادگی بیماری دوقطبی دارد. تشخیص روانپزشکی این اختلال اغلب در اواخر دوران بلوغ و در اوایل بزرگسالی رخ میدهد در حالیکه شروع علائم در طول نوجوانی بوده است.
فرق اسکیزوفرنی با اختلال دوقطبی چیست؟
از تفاوتهای مهم بین اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی که کرپلین به آن اشاره کرد، فرجام این بیماری است، به این معنی که او اسکیزوفرنی را بیماریای با نتیجهای همیشه ناخوشایند، سیر پیشرونده، کاهش کارایی بیمار و علایم باقیمانده تلقی میکرد و درمقابل افسردگی-مانیا (دوقطبی) را یک بیماری دورهای (حملهای) و با امکان بالقوه بهبودی درنظر میگرفت.
طول درمان اختلال دوقطبی چقدر است؟
حدود دو سوم بیماران دارای این این اختلال در طول 6 ماه از حملۀ مانیا یا افسردگی بهبودی مییابند ولی در 5% موارد ممکن است حتی بعد از 5 سال بعد هم بهبودی حاصل نشود.
آیا اختلال دوقطبی درمان قطعی دارد؟
علیرغم پیشرفت فهم ما از بیماری و درمانهای بهتر و بصیرت بیشتر هنوز علاج قطعی برای اختلال دوقطبی وجود ندارد. تشخیص زودرس، رژیم درمان دارویی و غیردارویی مناسب که شامل کنترل حملۀ بیماری و پیشگیری حملات بیشتر است، سبب بهبود کارایی فرد و سرانجام بهتر بیماری شده است.
اپیزودهای اختلال دوقطبی و علائم آن
1. اپیزود افسردگی عمده
در افسردگی دوقطبی فرد مبتلا تغییری در کیفیت خلقش را تجربه میکند که منجر به احساس ناامیدی، غم و خودسرزنشکردن میگردد که گاهی با اضطراب و خشم همراه است. این علائم معمولا به موازات کاهش انرژی فرد و احساس خستگی، بیانگیزگی و یک حس بیعلاقگی به انجام کارهایی که قبلا برای فرد لذتبخش بوده، است.
اختلال خواب و اشتها، اشکال در تمرکز همراه با نداشتن برنامه و عدم احساس صمیمیت سایر علائمی است که ممکن است وجود داشته باشد و در موارد شدیدتر افکار خودکشی و علائم روانپریشی مثل توهم و هذیان بارز است.
تشخیص افسردگی دوقطبی احتیاج به وجود حداقل 5 علامت کلیدی از علائم افسردگی برای مدت حداقل 2 هفته را دارد.
2. اپیزود هیپومانیک
اپیزود هیپومانیک، علایمی مشابه دورۀ مانیک دارد با این تفاوت که مدت زمانش در مقایسه با اپیزود مانیک، کوتاهتر است؛ این کلمه برای توصیف حالات خفیفتر از مانیا و وقتی که فقط بعضی از علائم مانیا بروز میکند استفاده میشود، بهعلاوه اینکه بیمار توهم وهذیان ندارد. معمولا فرد در این حالت برای درمان بهندرت نیاز به بستری خواهد داشت.
اکثر بیماران بهدلیل جزئی و خفیف بودن علائم به آن توجه ندارند و گزارش نمیکنند در حالیکه هیپومانیا میتواند زمینهساز مانیا باشد و از این جهت وجود آن اهمیت دارد که میتواند تشخیص افسردگی عمده را به اختلال دوقطبی تغییر میدهد.
چهار روز داشتن علائم برای تشخیص اپیزود هیپومانیک کافی است. این اپیزود باعث نقص و نابسامانی شدید در عملکرد نمیشود درحالیکه مانیا عملکرد روزمرۀ فرد را مختل میکند. همچنین این اپیزود به بستری شدن نیاز ندارد و سمپتومهای سایکوز در آن وجود ندارد.
3. اپیزود مانیک
اختلال دوقطبی معمولا با حمله مانیا مشخص میشود و معمولا حمله مانیا با تغییر واضح وضعیت روانی فرد در طی یک دوره مشخص قابل شناسایی است.
در دورۀ مانیک، فرد بهمدت حداقل یک هفته بهطور غیرعادی احساس سرخوشی و خوشحالی دارد. تحریکپذیر و زودرنج است و به تعاملات بینفردی سکشوآل، علاقۀ زیادی نشان میدهد. نکتۀ مهم آن است که حالت دوستانه و معاشرتی فرد با حالت همیشگی او تفاوت دارد.
یعنی در حالت معمول، چنین رفتارهایی ندارد؛ مثلا ممکن است فردی خجالتی باشد که شروع میکند به حرف زدن با غریبهها و از مسائل خصوصی زندگیاش برای آنها میگوید. در بعضی از افراد، مود غالب، تحریکپذیری و زودرنجی است. بهطور کلی درطول اپیزود مانیک، خلق فرد ممکن است بین سرخوشی غیرعادی و زودرنجی، در نوسان باشد.
خودبزرگبینی شامل باور به داشتن تواناییهای خارقالعاده یا رابطه داشتن با افراد مشهور هم میتواند وجود داشتهباشد. این باورها ممکن است به مرز هذیان برسد.
درطول دورۀ مانیک، فرد به خواب کمتری نیاز دارد و پرش افکار در او دیده میشود؛ به همین دلیل حین حرف زدن، دائم از موضوعی به موضوع دیگر میپرد. حواسپرتی زیاد و ناتوانی در فیلتر کردن جزئیات بیاهمیت در محیط یا در گفتوگوها، ولخرجی زیاد و برقراری رابطۀ جنسی با غریبههای در اپیزود مانیک میتواند وجود داشتهباشد.
بهدلیل ابتلا به مانیا بسیاری از بیماران گرفتار سوءمصرف مواد و بهخصوص الکل میشوند که خود منجر به بروز رفتارهای خشن و بدون کنترل از سوی آنان است
در نهایت وقتی مانیا شدید است به جنون تبدیل میشود.
کتاب درباره اختلال دوقطبی
کتابهای زیر با رویکردهای علمی و در عین حال قابلفهم، تصویری جامع و تخصصی از این اختلال را ارائه میدهند و به خواننده کمک کند تا این اختلال را بهتر بشناسند:
جدول تفاوت مانیک و هیپومانیک
برای فهم بهتر تفاوت اپیزود مانیک و هیپومانیک اختلال دو قطبی در جدول زیر به طور خلاصه شرح داده شده است:
| اپیزود مانیک | حداقل یک هفته، در اکثر ساعات روز و تقریبا هر روز فرد آشکارا و بهشیوهای غیرعادی و مستمر روحیۀ خیلی خوبی دارد یا زودرنج و تحریکپذیر باشد. حداقل 4 سمپتوم از سمپتومهای زیر را داشتهباشد: 1. خود بزرگبینی و عزت نفس بیشازحد زیاد 2. کاهش نیاز به خواب (آنقدر که ممکن است چند روز نخوابد) 3. معاشرتیتر و خوشصحبتتر (بلند و تند حرف زدن، قطع کردن حرفهایش دشوار است.) 4. فرار افکار 5. حواسپرتی 6. پرداختن به فعالیتها بیش از گذشته 7. پرداختن به فعالیتها با پیامد ناراحتکننده |
| اپیزود هیپومانیک | حداقل به مدت 4 روز پشتسرهم در اکثر ساعات روز و تقریبا هر روز بهصورت مشخص و بارز و بهشیوهای غیرعادی و مستمر فرد روحیۀ خوبی دارد حضور 4 سمپتوم از سمپتومهای زیر: 1. خودبزرگبینی و عزتنفس فرد بیشازحد زیاد 2. کاهش نیاز به خواب 3. پرحرفتر از حالت معمول، تند حرف زدن 4. فرار افکار 5. حواسپرتی 6. پرداختن به فعالیتهای بیش از گذشته 7. درحد افراط به فعالیتهایی میپردازد که پیامد ناراحتکننده دارد. |
انواع اختلال دوقطبی چیست؟
حالا براساس سه اپیزودی که معرفی کردیم، میتوانیم اختلال دوقطبی نوع یک (I) و اختلال دوقطبی نوع دو (II) را از هم تشخیص بدهیم. نشانهها، طول مدت و تعداد علایم این دو نوع را در ادامه بررسی میکنیم.
🔹دوقطبی نوع یک
در اختلال دوقطبی نوع یک، یک یا چند اپیزود مانیک وجود دارد ولی در اختلال دوقطبی نوع دو، هرگز اپیزود مانیک وجود نداشتهاست؛ درعوض یک یا چند اپیزود افسردگی عمده و یک یا چند اپیزود هیپومانیک وجود دارد. برای آشنایی شما، مشخصه های نوع 1 اختلال دوقطبی در جدول زیر بیان شده است:
جدول علایم و طول مدت دوقطبی نوع 1 براساس DSM-5
| مدت | – دورۀ مانیا: حداقل 1 هفته – دورۀ هیپومانیا: حداقل 4 روز – دورۀ افسردگی اساسی: حداقل 2 هفته |
| علایم | دورههای مانیا یا هیپومانیا – بالا بودن و تحریکپذیری نابهنجار خلق – افکار خودبزرگبینی – کاهش نیاز به خواب – کلام پرفشار – افکار پرسرعت و گسترده – حواسپرتی – پرتحرکی – فعالیتهای تکانشی/ پرخطر دورههای افسردگی مشابه دورههای اختلال افسردگی اساسی |
| تعداد علایم موردنیاز | – حداقل 1 دورۀ مانیا – بالا بودن و تحریکپذیری نابهنجار خلق (ضروری) – حداقل 3 علامت دیگر (درصورت تحریکپذیری خلق، حداقل 4 علامت) |
مطلب مرتبط: اختلال سوماتیک سمپتوم چیست؟ + بررسی اختلالات مرتبط با آن
🔹اختلال دوقطبی نوع دو
در دوقطبی نوع دو بهجای مانیا، دورۀ هیپومانیا وجود دارد. هیپومانیا با سایر اختلالات اشتباه گرفته میشود؛ ازجمله خلق بالا اما طبیعی. مثلا بعضی از افراد مبتلا به افسردگی، ممکن است موقع خروج از یک دوره افسردگی شدید، هیجانزده و سرخوش باشند. یکسری از داروها مثل ضدافسردگیها هم میتوانند علایم هیپومانیک ایجاد کنند.
افراد مبتلا به نوع دوم این اختلال، معمولا زمانی به متخصص مراجعه میکنند که در اپیزود افسردگی عمده قرار دارند و بهاحتمال کمی همان ابتدای کار، از اپیزود هیپومانیا شکایت ندارند.
معمولا خود اپیزود هیپومانیک باعث نقص عملکرد نمیشود بلکه نابسامانی در عملکرد درنتیجۀ اپیزودهای افسردگی عمده است. همچنین نقص عملکرد، بهدلیل نوسانات خلقی دائمی و پیشبینیناپذیر و غیرقابل اتکا بودن فرد در روابط بینفردی و شغلی روی میدهد.
برای اختلال دوقطبی نوع 2 حضور یا سابقۀ حداقل یک اپیزود هیپومانیک و یا سابقۀ حضور حداقل یک اپیزود افسردگی عمده لازم است.
جدول معیارهای DSM-5 برای تشخیص اختلال دوقطبی II
| مدت | – دورۀ هیپومانیا: حداقل 4 روز متوالی – دورۀ افسردگی اساسی: حداقل 2 هفته |
| علایم | دورههای هیپومانیا – خلق بالا، گشاد یا تحریکپذیر غیرطبیعی – افزایش انرژی یا فعالیت هدفمند – خودبزرگبینی یا افزایش اعتمادبهنفس – کاهش نیاز به خواب – پرحرفی یا فشار برای صحبتکردن – پرش افکار یا شتاب افکار – حواسپرتی – افزایش فعالیتهای هدفمند یا رفتارهای تکانشی دورههای افسردگی اساسی مشابه ملاکهای اختلال افسردگی اساسی (غمگینی، بیلذتی، تغییر اشتها و خواب، خستگی، احساس بیارزشی، اختلال تمرکز، افکار مرگ یا خودکشی و …) |
| تعداد علایم موردنیاز | هیپومانیا: حداقل ۳ علامت (در صورت تحریکپذیری خلق، حداقل ۴ علامت) افسردگی اساسی: حداقل ۵ علامت نکته تشخیصی مهم: سابقه هیچگونه دوره مانیا وجود ندارد |
نکته 1: اختلال اسکیزوافکتیو، اسکیزوفرنیفرم، دیلوژنال یا سایر اختلالات طیف اسکیزوفرنی مشخص یا نامشخص و سایر اختلالات سایکوتیک برای رویدادن اپیزودهای هیپومانیک و افسردگی عمده توضیح بهتری نیستند.
نکته 2: سمپتومهای افسردگی یا غیرقابلپیشبینی بودنِ فرد، در عملکرد اجتماعی، شغلی و شخصی، نابسامانی معنیدار ایجاد میکند.
جدول تفاوت اختلال دوقطبی یک و دو براساس DSM-5
DSM-5-TR مهمترین وجه تمایز این دو اختلال را اینگونه توصیف میکند: در اختلال دوقطبی نوع 1، یک یا چند اپیزود مانیک وجود دارد، ولی در اختلال دوقطبی 2، هرگز اپیزود مانیک وجود نداشته است و در عوض، یک یا چند اپیزود افسردگی ماژور و یک یا چند اپیزود هیپومانیک وجود دارد.
| تشخیص نوع I | معیارهای لازم برای حداقل یک اپیزود مانیک |
| تشخیص نوع II | حضور یا سابقۀ حضور حداقل یک اپیزود هیپومانیک؛ حضور یا سابقۀ حضور حداقل یک اپیزود افسردگی هرگز یک اپیزود مانیک وجود نداشتهباشد. |
| علایم | اختلال دوقطبی I: وجود حداقل یک اپیزود مانیک (یک دورۀ حداقل 1 هفتهای که در آن فرد بهطور غیرعادی احساس سرخوشی و خوشحالی میکند، بهشدت تحریکپذیر و زودرنج است. خلق بین این دو مود در نوسان است.) اختلال دوقطبی II: حضور یا سابقۀ یک اپیزود هیپومانیک و حضور حداقل یک اپیزود افسردگی عمده (عدم حضور اپیزود مانیک) |
| تفاوت دوقطبی نوع یک و دو | دوقطبی نوع دو، مزمنتر اپیزودهای افسردگی در دوقطبی دو در مقایسه با دوقطبی یک فراوانتر و طولانیتر مشاجرۀ زناشویی و خودکشی در نوع دو بیشتر شروع دوقطبی نوع دو، زودتر |
| پاورقی | افراد مبتلا به دوقطبی نوع یک با احتمال بیشتری اقدام به خودکشی میکنند و در این کار موفق میشوند. مبتلایان به دوقطبی نوع دو اغلب زمانی مراجعه میکنند که در اپیزود افسردگی هستند. |
مطلب مرتبط:بررسی یک کیس استادی روانشناسی
اختلال سیکلوتیمیک
اختلال سیکلوتیمیک نسخۀ طولانیتر و ملایمتر نوع دو این اختلال است. در این اختلال، فرد حداقل دوسال و بهطور مکرر سمپتومهای هیپومانیا را تجربه میکند ولی این سمپتومها معیارهای اپیزود هیپومانیک را برآورده نمیکنند. همچنین به دفعات افسردگی را تجربه میکند اما این سمپتومها معیارهای اپیزود افسردگی عمده را برآورده نمیکنند.
این اختلال معمولاً در دوران نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آغاز میشود و احتمال ابتلای فرد به اختلال دوقطبی نوع I یا نوع II حدود 15 تا 50 درصد است. در جدولی که در ادامه میآید، میتوانید بهطور خلاصه، دو اختلال دوقطبی نوع یک و دو را که اغلب با هم اشتباه گرفته میشوند، مقایسه کنید.
معیار و نشانه های تشخیص اختلال دوقطبی
قبل از آنکه به مرحلۀ تشخیص افتراقی برسید، لازم است مشخصههای مهم اختلالات دوقطبی را بشناسید. مثل؛
تندچرخی
برخی از مبتلایان به این اختلال، بهسرعت وارد دورههای افسردگی و شیدایی میشوند و بهسرعت از آنها خارج میشوند. شخص مبتلا به اختلال دوقطبی که حداقل چهار دورۀ شیدایی یا افسردگی را ظرف یک سال تجربه میکند، دچار اختلال تندچرخ (rapid cycling) تشخیص داده میشود که بهنظر میرسد نوع اختلال دوقطبی حاد است و به درمانهای استاندارد بهخوبی جواب نمیدهد.
افراد مبتلا به اختلال دوقطبی I تندچرخ، بیشتر مونثاند و بیشتر دورههای افسردگی و هیپومانیا پیدا میکنند. بهنظر میرسد یعنی یک عامل خارجی مثل استرس یا درمان دارویی، در پیدایش تندچرخی دخیل باشد.
مطلب مرتبط: معرفی خطاهای شناختی در روانشناسی
الگوی فصلی
این اختلال هم مانند اختلالهای افسردگی، ممکن است در فصلهای خاصی رخ بدهد. برخی تحقیقات نشان دادهاند که دورههای مانیا در بهار و تابستان شیوع بیشتری دارند.
شروع و مدت
میانگین سن شروع در اختلال دوقطبی نوع یک، 15 تا 18سالگی و در اختلال دوقطبی نوع دو، 19 تا 22سالگی است. هرچند هر دو اختلال میتوانند در کودکی شروع شوند. حدود 5 تا 10درصد از بیمارانی که در ابتدا تشخیصشان اختلال افسردگی اساسی است، 6 تا 10سال پس از نخستین دورۀ افسردگی دچار دورۀ مانیا میشوند.
سن متوسط این تغییر، 32سالگی است و اغلب بعد از 2 تا 4 دورۀ افسردگی پیدا میشود.
تشخیص افتراقی اختلالات دوقطبی
همۀ اطلاعاتی که تا اینجا دربارهشان حرف زدیم، قرار است ما را به یک تشخیص درست هدایت کنند. در اختلال دوقطبی نوع یک که فرد دورهای از افسردگی را تجربه میکند، تشخیص افتراقی برای او مشابه فرد مبتلا به اختلال افسردگی اساسی است. اما اگر فرد، دچار شیدایی باشد، افتراق گستردهای وجود دارد؛ ازجمله سایر اختلالهای خلقی، اختلالهای روانپریشی، اختلالهای طبی و مواد.
مقالۀ پیشنهادی: معرفی کامل روانشناسی بالینی
اختلالات روانپریشانه
برای تمایز میان دورۀ مانیا از روانپریشی حاد، باید بدانید که بگووبخند، انبساط خاطر و مسری بودن خلق در دورههای مانیا بسیار شایعتر از اسکیزوفرنی است. ترکیب خلق شیدا، تکلم سریع و پرفعالیتی هم بهنفع تشخیص مانیاست. شروع دورۀ مانیا اغلب سریع است و معمولا بهنظر میرسد که تغییر واضحی در رفتار بیمار حادث شدهاست.
اختلالات شخصیت
هیپومانیا ممکن است اغلب با بیثباتی خلقی در اختلالات شخصیت، بهویژه اختلال شخصیت مرزی اشتباه گرفته شود. بیماران مبتلا به اختلال شخصیت مرزی هم مثل بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی نوع دو بهعلت دورههای متعدد علائم اختلال خلقی قابلتوجه، اغلب زندگی بهشدت مختلی دارند.
بیماریهای طبی و مواد
برعکس علایم افسردگی که تقریبا در تمام اختلالات روانپزشکی دیده میشود، علایم مانیا متمایزتر است ولی آنها هم میتوانند بر اثر طیف وسیعی از بیماریهای داخلی و مواد ایجاد میشود. درمان با داروهای ضدافسردگی، میتواند سبب بروز مانیا در برخی از بیماران شود. مسمومیت با کوکائین و آمفتامین میتواند باعث آغاز سمپتومهای مانیک بشود.
چه عواملی در به وجود آمدن اختلال دوقطبی اثرگذار است؟
در سببشناسی اختلالات روانشناختی، معمولا علل مختلفی، مطرح میشود. در اختلالات دوقطبی هم طیفی از علل زیستی و محیطی، معرفی شدهاند که 5 مورد از آنها را در ادامه بررسی خواهیم کرد.
1. ژنتیک
مطالعات نشان میدهد ابتلا به اختلال دوقطبی با افزایش خطر بروز این اختلال در بستگان درجۀ اول همراه است، اما لزوماً به معنای ابتلای قطعی آنان به اختلال دوقطبی نیست. شواهد پژوهشی گسترده حاکی از آن است که اختلالات دوقطبی ماهیتی خانوادگی دارند. بهویژه در زنان، این اختلالها بازتابدهندۀ نوعی آسیبپذیری ژنتیکی زیربنایی هستند که در تعامل با عوامل محیطی میتواند به بروز بیماری منجر شود.
2. جنسیت
اختلال دوقطبی نوع 1 در هردو جنس به یک نسبت دیده میشود و اختلال دوقطبی نوع 2 و تندچرخی در خانمها شایعتر است و این افزایش شیوع مربوط به بیشتر بودن میزان افسردگی در زنان است.
2. انتقال دهندههای عصبی و دستگاه درون ریز
تحقیقات بسیاری از نقش نوروترنسمیتورها در ابتلا به اختلالات روانشناختی حمایت میکنند، دربارۀ اختلالات خلقی معمولا گفته میشود که ماجرا به کمبود میزان سروتونین برمیگردد. البته در سالهای اخیر، توجهات از انتقالدهندههای عصبی به دستگاه درونریز معطوف شده که روی پرکاری محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنوکورتیکال متمرکز است؛ محوری که هورمونهای استرس تولید میکند.
مطلب مرتبط: نوروتراپی چیست و چه کاربردی دارد؟
3. استرس
رویدادهای پراسترس با شروع دورههای اختلالات خلقی، رابطۀ قوی دارد. رویدادهای پراسترس منفی، ماشۀ افسردگی را میچکانند و درمورد شیدایی بهنظر میرسد رویدادهای پراسترس مثبت زندگی، اثرگذارند.
تلاش برای رسیدن به اهداف مهمی مثل قبولی در تحصیلات تکمیلی، بهدست آوردن شغل جدید، ترفیع گرفتن، ازدواج کردن و… ماشۀ شیدایی را در افراد آسیبپذیر میچکاند. اگرچه تقریبا همۀ کسانی که دچار اختلال خلقی میشوند، یک رویداد پراسترس را تجربه کردهاند ولی اکثر کسانی که چنین رویدادهایی را تجربه میکنند، دچار اختلالات خلقی نمیشوند.
4. وضعیت تأهل و عوامل اجتماعی اقتصادی
افسردگی و اختلال دوقطبی، بهشدت تحتتأثیر استرس میانفردی و بهخصوص نارضایتی زناشویی هستند.
از آنجا که عوامل ایجاد این اختلال پیچیده بوده و چندمحوری عمل میکنند تعیین علت و معلول بودن آنها در برابر بیماری مشکل است. برای مثال طلاق یا جدایی میتواند در بیماری و سیر آن تأثیر به سزایی داشته باشند چراکه افسردگی و اختلال دوقطبی، بهشدت تحتتأثیر استرس میانفردی و بهخصوص نارضایتی زناشویی هستند و یا بیکاری هم میتواند عاملی برای تسریع بروز اختلال دوقطبی و هم برعکس، ناشی از این اختلال باشد.
5. علل محیطی
حوادث زندگی و بهخصوص مشکلات بینفردی در بروز و عود حملات بیماری نقش زیادی دارند. ردیابی عوامل سببی دوران کودکی نشان میدهد که نسبت قابلتوجهی از بزرگسالان مبتلا به اختلال دوقطبی دچار مشکلات روحی از قبیل تروما و مورد سوءاستفاده قرار گرفتن در دوران کودکی یا کمی قبل از شروع بیماری بودهاند، مکانیسم دقیقی که این عوامل محیطی سبب بروز و عود حملات خلقی میشوند نامشخص است.
چگونه اختلال دوقطبی را درمان کنیم؟
شناخت اختلالات دوقطبی و علل زمینهساز آنها در نوع درمانِ انتخابی موثر است. خط اول درمان در این اختلالات، اغلب درمان دارویی است و رواندرمانیها هم بهعنوان مکمل ضروری، بهکار میروند. مداخلههای درمانی در اختلالات دوقطبی را مرور میکنیم.
🔹 درمان دارویی
درمان دارویی اختلال دوقطبی شامل مرحلۀ حاد و مرحلۀ نگهدارنده است. ضدافسردگیها و ضدروانپریشیها، رویکرد اصلی در درمان است. اخیرا سه تثبیتکنندۀ خلق ضدتشنج و شماری ضدروانپریشی آتیپیک هم به این داروها افزوده شدهاند. پیش از یافتن درمان بهینه، لازم است داروهای مختلفی امتحان شوند. استفاده از چند دارو برای اختلال دوقطبی شایع است.
مطلب مرتبط: علائم و راه های درمان استرس و اضطراب
🔹 رفتاردرمانی اختلال دوقطبی
نظریه های رفتارگرا روی شناسایی رفتارهای افسردهکننده و بعد، تغییردادن آنها متمرکز است. حالتهای افسردۀ فرد پیامدهای اجتماعی آزاردهنده به همراه میآورند.
در این برنامهها از فعالیتهایی که درمانجو احتمالا از آنها لذت خواهد برد یا از فعالیتهایی که به آنها نیاز دارد تا زندگی عادی راضیکننده داشته باشد یک فهرست تهیه میشود. بعد از تهیۀ فهرست، درمانجو میپذیرد که از آسانترین آنها آغاز کند و به شیوهای منظم همه را انجام دهد. با این کار، تماس فرد با پاداشهایی که بهطور طبیعی در فعالیتهای انتخابشده روی میدهند دوباره برقرار میشود و به نوبۀ خود، غلبه بر افسردگی را به همراه میآورد.
رفتاردرمانی در واقع مردم تشویق میکند که زندگی فعالتری داشته باشند.
🔹 درمان خانوادگی
تنش خانوادگی با عود اختلالات دوقطبی رابطه دارد. مطالعات نشان میدهد که درمانهای معطوف به کمک به خانواده، برای فهم نشانههای فرد مبتلا، پرورش مهارتهای مقابلهای جدید و سبکهای ارتباطی سازگارانه، از عود بیماری پیشگیری میکنند.
مطلب مرتبط: خانواده درمانی؛ معرفی تاریخچه، نظریات و درمان های سیستمی
داروی اختلال دو قطبی
دارودرمانی سنگ پایه درمان اختلال دوقطبی است و تمام بیماران قبل از شروع درمان باید مورد ارزیابی اولیه قرار گیرند. در ادامه به برخی از مؤثرترین داروهای اختلال دوقطبی اشاره خواهیم کرد که تنها با تجویز روانپزشک استفاده از آنها امکانپذیر است:
- لیتیوم: در مانیای حاد مؤثر است و برای پیشگیری از حملات مانیا و افسردگی تجویز میشود
- داروهای ضدتشنج مانند دی والپروکس: در حملات مانیا و مخلوط مؤثر است و همچنین در کنترل علائم افسردگی حاد
- گاباپنتین و پرگابالین: برای کنترل علائم اضطرابی
- داروهای ضدجنون سنتی مانند هالوپریدول: برای درمان مانیا
- داروهای ضدجنون آتیپیک: این دسته داروها در مراحل مختلف بیماری دوقطبی اثرگذار است.
منابع
خلاصۀ روانشناسی کاپلان و سادوک فرزین رضاعی جلد دوم، نشر ارجمند
آسیبشناسی روانی بارلو، ترجمۀ مهرداد فیروزبخت، نشر موسسۀ خدمات فرهنگی رسا
آسیبشناسی روانی گنجی، نشر ساوالان، جلد اول
نکته: تعریف و طبقهبندی اختلالات روانشناختی در منابع دانشگاهی مختلف، ممکن است قدری متفاوت باشد. بنابراین بهتر است برای مطالعۀ اختلالات، بهقصد امتحانات کلاسی یا شرکت در آزمون، از منبع معرفیشدۀ استادتان استفاده کنید. توضیحات مقالات ما در بحث اختلالات که به یک یا چند منبع مشخص استناد میکند، میتواند بهعنوان مرجع مکمل برایتان مفید باشد.
مطلب پیشنهادی برای دانشجویان روانشناسی ⇐ منابع ارشد روانشناسی
تیم تحریریه روان آموز