مصاحبه بالینی چیست؟ (فنون، تکنیک ها و سوالات)
چند لحظه پس از نشستن بر صندلی درمانگر،نگاهها و نشانههای رفتاری مراجع به شما یادآوری میکند که اکنون در جایگاهی قرار دارید که قرار است نقش یاریگر را داشته باشید. در این نقطه، نقش شما آغاز میشود: ایجاد پیوندی همدلانه با مراجع و ورود به فرایندی که «مصاحبه بالینی» نام دارد.
دکتر «عبدالله شفیعآبادی» در کتاب «روشها و فنون مشاوره»، تعریف مصاحبه بالینی را اینگونه بیان میکند که:
مصاحبه بالینی، رابطۀ رویاروی بین دو نفر است که بدان وسیله، مشاور و روانشناس میکوشند مراجع را در حل مشکلات و یافتن هدفهای زندگی یاری دهند.
آلفرد آدلر؛ بنیانگذار رویکرد روانشناسی فردی، مصاحبه را وسیلهای برای کمک به بیمار درجهت شناخت و فهم شیوۀ زندگی او و فراهم کردن فرصتی برای وی میداند که بتواند با شیوههای نوین مقابله و برخورد با مسائل روزمرۀ زندگی آشنا شود.
در ادامه قصد داریم شما را با چگونگی انجام مصاحبۀ بالینی به کمک مثالهای واقعی و انواع سؤالات، فنون و اصول مهم در انجام این مصاحبه آشنا کنیم.
اهمیت مصاحبه بالینی
اهمیت مصاحبۀ بالینی بهقدری است که چگونگی ادامۀ روند جلسات درمان را پیشبینی میکند. به بیان دیگر، همانطور که تشخیص درست یک پزشک وابسته به گزارش دقیقی از شرححال بیمار است، تشخیص صحیح رواندرمانگر هم منوط به دقت و صحت مصاحبۀ بالینی اوست.
هر دانشجوی روانشناسی که بهقصد درمانگر شدن، این رشتۀ روانشناسی را انتخاب کردهاست، باید با انواع مصاحبه بالینی، فنون و تکنیک و سؤالات آن آشنا باشد. بهدلیل اهمیت مصاحبه بالینی در روانشناسی، در این مقاله بهطور ویژه توجه خود را بر مصاحبه بالینی، سوالات و فنون آن متمرکز کردهایم. همراه ما باشید!
نکات مهم در انجام مصاحبه
در تعریف مصاحبۀ بالینی، سه نکتۀ زیر بسیار مهم است:
1- احساس راحتی دادن به درمانجو و شناسایی مشکل: مصاحبۀ بالینی در بستر یک رابطه شکل میگیرد. پس قبل از هر عملی، درمانگر باید رابطهای مناسب با مراجع برقرار کند؛ رابطهای همدلانه و ایمن تا مراجع بهراحتی به بیان مسئلۀ خود بپردازد. چنین رابطهای منجر به شکلگیری اتحاد درمانی میشود، بهعبارتدیگر، مراجع و درمانگر، هر دو نقش و وظایف خود را در جریان درمان میپذیرند و روند جلسه به سمت بهبود وضعیت مراجع جهت مییابد.
2- کندوکاو در اولین افکار و برداشتها: درمانگر، باید از طریق توجه به صحبتها، حالات بدنی و چهرۀ مراجع، به درکی از نقاط قوت و ضعف او، عوامل استرسزا، مقاومتها و بهطورکلی مسئلۀ مراجع برای ارزیابی بالینی پی ببرد. به فرایندی که ذکر شد، تشخیصگذاری در روند مصاحبه بالینی گفته میشود. بعد از اینکه تمام این مراحل طی شد، فرایند درمان آغاز میشود.
3- مصاحبه روانشناسی بالینی، علاوهبر رابطه، شامل تکنیک هم میشود. برای تمام مراجعین، نمیتوان یک روش واحد را برای مصاحبۀ بالینی بهکار برد. درمانگر، بنا بر تجربه و دانش خود تشخیص میدهد که از چه تکنیکی برای ایجاد رابطه و پیشبرد مصاحبه بالینی استفاده کند.
برخی از کتاب های مهم در مصاحبه بالینی
هفت مرحله انجام مصاحبه بالینی
برای انجام هرکاری، طیکردن مراحل خاصی ضرورت دارد. مصاحبه نیز چنین است. وجود چنین مراحلی به مصاحبهگر کمک میکند تا بتواند به آسانی یک طرح کلی و نمای اولیه از کار مصاحبه را پیریزی کند. البته باید متذکر شد که در حالتهای واقعی ممکن است برخی از این مراحل حذف شوند یا حتی مراحل دیگری به آن اضافه شود:
- تعیین هدف: اهداف مصاحبه را مشخص کنید و موضوع مورد بحث آن جلسه را از قبل برای خود و سپس برای مراجع تشریح کنید.
- الگوبندی: قبل از اینکه مصاحبه آغاز شود، مراحل آن را در ذهن داشته باشید و مصاحبه را با درنظر گرفتن آنچه میخواهید بدانید و ملاحضات اخلاقی طراحی کنید.
- انجام مصاحبه: با توجه به الگو یا راهنمای مصاحبه، مصاحبه را انجام دهید. بهخاطر داشته باشید روابط بینفردی و موقعیت مصاحبه، نقش بسیار مهمی را در این رابطه بازی میکنند.
- تهیۀ متن مصاحبه: آنچه مراجع میگوید را سریع بنویسید و متن آن را در پروندۀ بیمار نگهداری کنید. میتوانید از حروف اختصاری یا علائم خاصی برای تسهیل این مرحله استفاده کنید.
- تحلیل اطلاعات: با توجه به هدف و موضوع مصاحبه، ماهیت اطلاعات بهدست آمده و روش مصاحبه، میتوان اطلاعات بهدست آمده را دستهبندی کرده و به نتایج خاصی رسید.
- تعیین صحت و سقم مطالب: این بخش از موارد خاص مصاحبه است. در این بخش باید پایایی و روایی یافتههای مصاحبه را تعیین کرد تا در مورد صحت گفتههای مراجع تصمیم دقیقتری گرفت.
- ارائۀ گزارش: ارائۀ گزارش درحالی است کهشما بخواهید نتایج مصاحبۀ خود را برای افراد علمی یا غیرعلمی مانند خود مراجع، گزارش کنید.
مطلب مرتبط: ضرورت درمان شدن درمانگر پیش از شروع کار
انواع مصاحبه بالینی
حالا که با گامهای اصلی مصاحبه بالینی آشنا شدید، خوب است که بدانید مصاحبه ها به دو نوع تقسیم میشود:
- مصاحبۀ بینشگرا
- مصاحبۀ علامتگرا
در مصاحبۀ بینشگرا همانطور که از نام آن مشخص است، درمانگر درجریان مصاحبه به فرایندهای ذهنی و روایتهای مراجع توجه میکند. به بیان دقیقتر، درمانگر تبدیل به گوشی شنوا میشود که طی روایتهایی که مراجع تعریف میکند، به گذشتۀ او، تعارضات، مکانیزمهای دفاعی، رنج و ناراحتیاش پی میبرد.
درمقابلِ مصاحبه بینشگرا، مصاحبه علامتگرا وجود دارد که در آن رواندرمانگر، همچون یک پزشک باتوجه به علائم و نشانههای ابرازشدۀ مراجع، سعی دارد طبق ملاکهای تشخیصی DSM (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی) به تشخیصی در قالب دستهبندیهای اختلالات روانی برسد.
در هر دو روش مصاحبه بالینی، در آخر به تشخیص میرسیم که همان هدف غایی مصاحبۀ بالینی است؛ اما با این تفاوت که روش و مسیر هرکدام متفاوت است. رواندرمانگران براساس رویکردشان، یا از مصاحبۀ بینشگرا (در رویکردهای روانتحلیلی) استفاده میکنند یا از علامتگرا (رویکردهای زیستی، شناختی و رفتاری).
فنون مصاحبه بالینی
آشنایی با فنون مصاحبه بالینی به شما این امکان را میدهد که بدانید بسته به حالات و پاسخهای مراجع، قلاب ماهیگیری خود را کجا و با چه طعمهای به داخل اقیانوس ذهن او بیندازید. همانطور که میدانید، هر رویکرد درمانی در روانشناسی، تکنیک و روش خاص خود را برای انجام مصاحبۀ بالینی، فرایند تشخیص و درمان دارد. ما در ادامه به بررسی چند تکنیک مشترک درمیان تمام رویکردهای درمانی میپردازیم.
گوش دادن فعالانه
اولین قدم برای جلب اعتماد مراجع و آغاز فرایند درمان، اطمینانیافتن مراجع از حضور بدون قیدوشرط درمانگر در جلسۀ درمان است. منظور از حضور، وجود فیزیکی درمانگر نیست؛ بلکه حالتی است که درمانگر، تمام پیشفرضهای خود را کنار بگذارد و ذهنی پذیرا برای شنیدن داستان مراجع داشتهباشد. در فرایند گوشدادن فعالانه، درمانگر مراجع را میشنود. جایی که لازم باشد، او را تأیید میکند و گفتههای مراجع را از زبان خود به او انعکاس میدهد.
انعکاس دادن
درمانگر برای اینکه به مراجع اطمینان دهد که او را درک کرده و فهم درستی از روایتش داشتهاست، گفتههایش را به زبان خود دوباره بیان میکند. به این روش، انعکاس یا بازخورد دادن میگویند. انعکاسدادن شامل دادههای کلامی و غیرکلامی است؛ به این معنا که درمانگر علاوهبر گفتههای مراجع، به حالت بدنی و تغییرات بدن و چهرۀ او حین بازگویی روایتش، اشاره میکند.
چنین بازخورد جامع و کاملی، علاوهبر تأثیر مثبتی که بر اتحاد درمانی و روند درمان میگذارد، شناخت و درک مراجع از داستانِ بیانشدهاش را افزایش میدهد و کمک میکند تمام ابعاد آن واقعه را درکنار هم پردازش کند.
حدس و تشخیص
کسب اطلاعات کافی، منجر به شکلگرفتن حدس و فرضیهای دربارۀ چرایی حس نامطلوب مراجع میشود. در این مرحله، درمانگر حدس خود را با مراجع به اشتراک میگذارد تا از درستی آن اطمینان یابد. برای مثال: «انگار که مهاجرت دوستت باعث شده تو بیشتر به تنهایی خودت توجه کنی، درسته؟». پس از تأیید حدس، درمانگر سعی میکند با کسب اطلاعات بیشتر درمورد مسئله به تشخیص بالینی مناسب برسد.
پیدا کردن راهکار
درنهایت، پس از آنکه اطلاعات مناسب کسب و علت اصلی مسئله شناسایی شد، مراجع و درمانگر به جادۀ یافتن راهحل و درمان میرسند. یک باور محبوب در بین روانشناسان این است که مراجع خود بهترین راهکارها را ارائه میدهد، فقط لازم است که درمانگر او را به سمت این راهکارها راهنمایی کند. بهاینترتیب تنها وظیفۀ درمانگر نسبت به مراجع، آگاهسازی او از راهکارهای پیشنهادی و کمککردن به او برای عملیسازی آنهاست.
این نکته را درنظر داشته باشید که این فرایندها خطی نیستند و ممکن است برحسب نیاز، حین جلسۀ درمان بارها به هرکدام برگردیم. در ادامه برای درک بهتر تکنیکهای بیانشده، مثالی ارائه کردهایم.
انواع مصاحبه بالینی بر اساس دسته بندی سوالات
همانطور که از درس روش تحقیق به یاد دارید، مصاحبه به دو دستۀ اصلی تقسیم میشود:
- مصاحبههای ساختاریافته
مصاحبه بالینی ساختاریافته یا مصاحبه های بالینی استاندارد که پرسش و پاسخهای آنها کاملاً از قبل مشخص است، در مصاحبۀ بالینی جایی ندارند و بیشتر در تحقیقات مورد استفاده قرار میگیرند.
- مصاحبههای اکتشافی
مصاحبههای اکتشافی که همان مصاحبه بالینی غیرمستقیم یا بدون ساختار هستند، سوالات از قبل آماده نیستند و پاسخهای فرد، سوالات بعدی را شکل میدهد. مصاحبۀ بالینی، از این جنس است؛ چراکه درمانگر از قبل نمیداند که موضوع بحث قرار است چه چیزی باشد که مطابق با آن به طرح سوالات بپردازد.
بین این دو نوع مصاحبه، روش دیگری هم وجود دارد که به آن مصاحبه بالینی نیمه ساختاریافته میگویند؛ در این روش، سوالات مانند روش مصاحبه از قبل آمادهاند اما پاسخها، خیر. معمولا به درمانگران تازهکار توصیه میشود که از این روش مصاحبه استفاده کنند؛ یعنی برای هر تکنیک، تعدادی سوال از قبل آماده داشتهباشند و برحسب نیاز از آنها استفاده کنند.
سوالات مصاحبه بالینی
برای درمانگر تازهکار زیاد پیش میآید که درلحظه نداند ازطریق چه سؤالی میتواند به ارائۀ تکنیک موردنظرش بپردازد. برای مثال برای شروع مصاحبۀ بالینی، درمانگر میداند که تکنیک موردنیاز در این مرحله، گوشدادن فعال است؛ اما به این شرط که مراجع حرف بزند. اگر مراجع حرف نزند، درمانگر باید به چه چیزی گوش دهد؟ در اینجاست که اهمیت آشنایی با سؤالات مصاحبۀ بالینی، مشخص میشود.
در ابتدا مصاحبهگر خود را معرفی میکند و هدف از مصاحبه را شرح میدهد. اعتماد مصاحبهشونده را جلب میکند. سپس بهتر است از سوالات ساده و غیرتهدیدآمیز استفاده شود طوری که تا حد امکان از اضطراب مصاحبهشونده بکاهد.
نکته: توجه داشته باشید که در طول مصاحبه از مطرح ساختن سؤالات مخاطرهآمیز باید پرهیز کنید و در صورت لزوم در پایان مصاحبه آنها را بپرسید.
در ادامه چند روش اجرایی سؤالکردن از مراجع را شرح میدهیم:
سوالات بسته و باز پاسخ
1- سوالاتی با پاسخهای محدود و به منظور کسب اطلاعات خاص از بیمار:
- ازدواج کردهاید؟
- دیروز پس از ترک دانشگاه چه کردید؟
- ترم چندم دانشگاه هستید؟
2- سؤالاتی به منظور کسب اطلاعاتی که غالبا جنبۀ عمومی دارند و نیاز به کنش خاصی ندارند:
- معمولا بعد از دانشگاه چه کار میکنید؟
- کارتان چطور است؟
سوالات مستقیم و غیر مستقیم
سوالات مستقیم سوالاتی که در بیان آنها از چه وقت، چرا، چگونه استفاده میشود. استفاده از این سوالات روند مصاحبه را تضعیف میکند به خصوص زمانی که این سؤالات مراجع را در موقعیت حساسی قرار دهد:
- چطور شد او را کتک زدید؟
- چرا سرش داد کشیدید؟
اما سوالات غیرمستقیم بیمار را تحریک به صحبت میکند:
- تعجب میکنم که چطور اتفاق افتاد؟
سوالات مواجهه ای
این گونه سوالات برای بررسی ضدو نقیض بودن و بیثباتی و ناپایداری پاسخها پرسیده میشود:
- میخواستم ببینم اشتباه متوجه نشدم، شما قبلا گفتید…؟
سوالات آشکار کننده
زمانیکه درمانگر احساس میکند برای شناخت دقیقتر به توضیحات بیشتری نیاز دارد:
- من گمان میکنم شما منظورتان این بوده است که احساسی شبیه…. داشتهاید!
سوالات تسهیل کننده
سوالاتی که بیمار را تشویق به ادامۀ گفت و شنود میکند:
- ممکن است کمی بیشتر راجع به آن موضوع صحبت کنید؟
سوالات برون فکنی
سوالاتی که به صورت مستقیم باعث برونفکنی افکار، احساسات و عقاید بیمار میشود.
- به من بگویید که بهترین رئیس و بدترین رئیسی که داشتید چه نوع آدمهایی بوده اند؟
سؤالات به تأخير افتاده
گاهی مطالبى كه بيمار بيان مى كند، در فكر روانشناس سؤالاتى ايجاد مى كندكه ميل دارد از او بپرسد، ولى تصميم مىگيرد بعدا اين سؤالات را مطرح كند؛ مثلاً، عدم توضيح كافى يا امتناع بيمار از تشريح مسائل:
- قبلا گفتيدكه به علت مشكلاتى كه در مدرسه داشتيد، ترک تحصيل كرديد، اولياى شما راجع به اين موضوع جه نظرى داشتند؟
سؤالات هدايت كننده (القايى)
گاهى اوقات، روانشناس به جاى سؤال مستقيم، سعى مىكند سؤالى از مصاحبه شونده بپرسدكه او را در جواب دادن سؤال، راهنمايى كند. البته اين نوع سؤالات رابايد با دقت و احتياط و قضاوت صحيح پرسيد. برای مثال:
اگر درمانگر قصد دارد بدان كه بيمارش چقدر نوشيدنى غير مجاز مىنوشد، اگر مستقيم بيرسد، ممكن است بيمار جواب درستى ندهد، ولى اگر درباره نوع آن در مهمانىها بپرسد، بيمار احساس مىکند كه روانشناس نوشيدن مقدارى از آن را مجاز مى داند و بدون مقاومت ياسخ مىدهد.
مطلب مرتبط: حقوق مراجعین در اتاق درمان چیست؟
نمونه مصاحبه بالینی روانشناسی
در این قسمت سعی داریم تا تکنیکهای ذکرشده را در قالب مثال بیان کنیم. در ادامه به بررسی یک نمونههایی از مصاحبه تشخیصی روانشناسی میپردازیم:
- در ابتدا بهتر است جهت برقراری رابطۀ همدلانه و ایجاد اعتماد، درمانگر به معرفی خود بپردازد. برای مثال:
+درمانگر: سلام آقاى احمدى. من مينا برزگر، دانشجوى سال سوم روانشناسی هستم، مى خواهم حدود یک ساعت باشما صحبت كنم تا بتوانم اطلاعاتى در مورد مشكل شما بهدست بياورم. آيا براى اين كار زمان كافى داريد؟
اين شروع به دليل انتقال سريع اطلاعات مورد نياز به بيمار، شروع خوبى به حساب مى آيد: نام و موقعيت مصاحبه گر، هدف از انجام مصاحبه، ومدت زمان انجام مصاحبه ضمنا، مصاحبهگر موقعيت نشستن را تعيين و اجازۀ يادداشتبردارى را اخذ مىكند.
-مراجع: البته، اشكالى ندارد.
در این مثال، شکایت اصلی مراجع از مشکلاتی است که با هماتاقیاش دارد. در این مورد، تمرکز ما فارغ از پاسخهای مراجع، بر پاسخهای درمانگر است. به تکنیکهای زیر که به همراه مثال بین شدهاند توجه کنید:
- گوشدادن به تمام وقایع و اتفاقاتی که بین مراجع و هماتاقیاش رخ دادهاست و تأیید و اکتشاف درصورت نیاز (گوشدادن فعالانه). برای مثال:
– مراجع: هماتاقیام زمانی که من خواب هستم، چراغ اتاق را روشن میکند و این من را ناراحت میکند.
+ درمانگر: با روشنکردن چراغ توسط هماتاقیات وقتی خواب هستی، ناراحت میشوی. ممکن است که بیشتر توضیح بدهی؟ و بگویی که چطور میشود که چنین حسی به تو دست میدهد؟
- بازگویی گفتههای مراجع با اشاره به حالتهای بدنی او (انعکاس).
– درمانگر: به من گفتی که رفتارهای هماتاقیات برایت اذیتکننده است و از او ناراحت هستی، مشتکردن دستهایت هنگام تعریفکردن داستان هم به من میگوید که تو خیلی از دست او عصبانی هستی.
- در پاسخ به جواب انعکاسی درمانگر، مراجع ضمن تأیید حرف او، به ارائۀ ادله و مثالهای بیشتر میپردازد و اینگونه به درمانگر کمک میکند تا اطلاعات بیشتری دررابطه با مسئله بهدست بیاورد تا بتواند دقیقتر علت احتمالی مسئله را حدس بزند.
– درمانگر: انگار هماتاقیات با نقض حریمت، شخصیت تو را نادیده گرفتهاست و درواقع این موضوع است که ناراحتت میکند؟
- در گام بعدی درمانگر به مراجع کمک میکند که به بهترین راهحل برای چالش دست یابد. برای مثال:
– درمانگر: وقتی که احساس میکنی حریمت نقض شدهاست، بهنظرت چگونه میتوانی از آن جلوگیری کنی؟
+ مراجع: نمیدانم. همیشه اینجور مواقع تنها واکنشی که نشان میدهم، قهرکردن است.
– درمانگر: بهنظرت مناسب بودهاست؟
+ مراجع: خب مشخص است که نه، راه دیگری هم وجود دارد… .
– درمانگر: آهان گفتی راه دیگر، چه میتواند باشد؟
گاهى مرحلۀ جمع آورى اطلاعات بيشتر از يک جلسه طول مىكشد. مىتوانيد با گفتن جملۀ زير، جلسات بعدى را شروع كنيد: «آيا چيزى براى افزودن به مباحث جلسات قبلى به ذهنتان مى رسد؟» يا «به همسر، فرزند، … خود دربارۀ جلسه قبلى چه گفتيد؟» در غير اين صورت، ادامه مباحث را از جايى كه نيمه كاره مانده بود، ادامه دهيد.
کتاب مرتبط: سه شنبه های روزبه اثر رحیم بدرفام
توصیه هایی به درمانگر
وظیفۀ مصاحبهگر ایجاد موقعیتی است تا فرصت بیان مطلب را به مصاحبهشونده بدهد. طوری که بتواند آزادانه و به راحتی مشکلات خود را مطرح کند. از این رو رعایت نکات زیر ضروری است:
- بیشتر گوش دهید و کمتر حرف بزنید: مصاحبه صرفا برای کسب تجربه و آزمون کردن نظرهای مصاحبهگر انجام نمیشود. سعی کنید بیشتر گوش کنید تا حرف بزنید.
- سوالات را واضح مطرح کنید: گیجی و سردرگمی باعث اشتباه در تحلیل و نتیجهگیری میشود.
- مراجعان را به دادن پاسخ راهنمایی نکنید: اکثر مصاحبهشوندگان دوست دارند با دادن پاسخهای مثبت یا صحیح، رضایت خاطر مصاحبهگر را فراهم کنند.
- روی خوش نشان دهید: از پیامهای (کلامی یا غیرکلامی) خستهکننده و ملالآور پرهیز کنید. سعی کنید لحن کلام خود را تغییر دهید و تا حدامکان برخورد مثبت داشته باشید.
- آنچه گفته میشود را ثبت کنید: تا حدامکان کلیۀ نکات گفته شده در مصاحبه را ثبت کنید و در پروندل مراجع نگهداری کنید.
ویژگی یک مصاحبه کننده خوب
- دقیقترین و مرتبطترین اطلاعات را در کوتاهترین زمان کسب کند.
- موضوع مورد بحث را به صورت روشن بیان کند و هیچ ابهامی در آن باقی نگذارد.
- با صداقت، ایجاد فضای کافی برای صحبت، همدلی، قرار دادن مراجع در اولویت، پاسخهای عاقلانه و ایجاد حس امیدواری ، در مراجع حس اطمینان کامل ایجاد کند.
- توانایی درک احساسات، افکار و رفتار درمانجو را داشته باشد.
- مسائل اخلاقی مانند برنامهریزی زمان و وقتشناسی را در مصاحبه های خود رعایت کند.
- در ارتباط با مراجع رازداری و نزدیکی را حفظ کند.
- مسئولیتپذیر باشد و خود تحت نظر روانشناس باشد.
- قادر باشد امکان پیشرفت و حرکت درمانجو به سمت تفکری متفاوت و زندگی جدید را فراهم کند.
- خود را کاملا بشناسد و به دور از تعصبات، خشکنظریها و رفتارهای کلیشهای عمل کند و ملاحضات فرهنگی، قومیتی، تواناییهای فردی و ظرفیت پذیرش تغییر در مددجو را در نظر بگیرد.
مطلب مرتبط: ویژگیهای درمانگر خوب
ارتباط مکانیزم های دفاعی و مصاحبه بالینی
همراه همیشگی مراجع در جلسات درمان، مقاومتها و دفاعهای او هستند؛ یعنی همان مکانیزمهای دفاعی که مانع از آگاه شدن و بیانکردن احساسات دردناک و اضطرابآور مراجع میشوند. برای آشنایی بیشتر با مقاومت، مقالۀ چالشهای اتاق درمان را بخوانید.
در برخورد با این مقاومتها کاری که میشود کرد انعکاسدادن آنها به مراجع و ایجاد فضایی امن برای اوست تا بتواند اضطرابها و دردهای خود را بیان کند. برای مثال درمانگر به مراجع خود میگوید: «میدانم که بیانکردن حست خیلی برایت دردناک است، اما من اینجا هستم در کنار تو تا کمکت کنم. نفس عمیقی بکش و بگو…».
گاهیاوقات، مقاومت مراجع، بهصورت انحراف او از مسیر اصلی داستان است و انگار از شاخهای به شاخۀ دیگر میپرد. در اینجور مواقع، درمانگر با فهم مقاومت و مکانیزم دفاعی مراجع از او میخواهد به مسیر اصلی داستان برگردد.
برای مثال در داستانی دیگر، درمانگر میگوید: «گفتی در بچگی روزهای جمعه به خانه مادربزرگ میرفتید و بچههای همسنوسال باهم بازی میکردید، میتوانی بیشتر توضیح بدهی که چه بازیهایی میکردید؟ با چه کسی بیشتر بازی میکردی؟».
مقاله مرتبط: مکانیزم های دفاعی
چگونه از اشتباه در مصاحبه جلوگیری کنیم؟
نکات زیر در پیداکردن اشتباه در مصاحبه به شما کمک میکند:
- مراجع سکوت میکند، جدل میکند یا به انتقاد میپردازد.
- مراجع با چشم گرداندن به اطراف اتاق میفهماند که علاقه به ادامۀ مصاحبه را از دست داده است.
- در پاسخ به سوالات تکراری، جوابهای گوناگون دریافت میکنید.
- درمییابید که سوالی در رابطه با بخش مهمی از تشخیص به ذهنتان نمیرسد.
- مراجع به طور مدام از شما درخواست تکرار سوال را میکند.
- شما تمایل به بلندشدن و ترک اتاق را دارید.
- و در نهایت ممکن است بعد از خروج مراجع با توجه به نذاشتن قرار ملاقات بعدی توسط مراجع، تناقض در اطلاعات و یا اینکه چیزی از احساسات مراجع دستگیرتان نشده، دریابید که یک جای کار اشتباه است.
شما میتوانید با ضبط مصاحبه (البته با اجازۀ کتبی مراجع)، انجام مصاحبه در حضور یکی از همکاران البته با رضایت مراجع و بایگانی اطلاعات مراجعان جهت هرگونه دسترسی مراجعان، از وقوع اشتباهات در مصاحبه تا حد زیادی جلوگیری کنید.
سخن آخر
به نظر میرسد که درمانگر و مراجع، طی مصاحبۀ بالینی همچون بازیکنان تنیس هستند که هریک باتوجه به پاسخ دیگری، باید جواب مناسب بدهد؛ با این تفاوت که مسئولیت اصلی بازی، متوجه درمانگر است. اگر درمانگر به نشانه ابرازشده مراجع توجه نکند مثل این است که توپ فرستادهشده از طرف او را ندیده و ازدستداده است.
همین عامل تبدیل به علتی میشود که مراجع با درمانگر احساس راحتی نکند و نتواند با او ارتباط بگیرد. شاید مهمترین نکته در ارتباط با مصاحبۀ بالینی، توجه به حفظ حضور، پذیرش و گوشبهزنگی درمانگرباشد. وجود همین سه عامل، سبب میشود که درمانگر در تکنیکها و طرح سوالات عملکرد بهتری داشتهباشد.
مطلب پیشنهادی: معرفی کامل روانشناسی بالینی
منابع
مبانی نظری و عملی در پژوهشهای علوم انسانی دلاور، علی. (1320). تهران: رشد، 1396.
روشها و فنون مشاوره (مصاحبه بالینی) شفیعآبادی، عبدالله. (1393). تهران: فکر نو، 1397.
اصول مصاحبه بالینی براساس DSM-5 جلد اول. اوتمر، اکهارد؛ اوتمر، زیگلیند. (2002). مهدی نصر اصفهانی. تهران: ارجمند، 1397.
دسته بندی: تحصیلات تکمیلی روانشناسی
تیم تحریریه روان آموز