درس آمار و روش تحقیق

درس آمار و روش تحقیق از دروسی است که لازم است هر روان‌شناسی به فراگیری آن بپردازد. در بسیاری از موقعیت‌ها به این درس نیاز پیدا می‌شود و فرد باید بتواند از پسِ کاربرد مفاهیم آن در موقعیت‌های به‌وجودآمده بربیاید.

یکی از موقعیت‌های مهم در این زمینه، تهیه و تدوین پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد است. همچنین از دانشجویان این مقطع انتظار می‌رود که بتوانند مقالاتی را در ارتباط با حوزه تخصصی و مورد مطالعه خود تألیف کنند. این مقالات برای پذیرفته شدن در مصاحبه دوره دکتری اهمیت بسزایی دارند و لازمه راه هر فردی هستند که قصد ادامه تحصیل تا مقطع دکتری را در سر دارد.

بنابراین هم درس آمار و هم درس روش تحقیق، دروسی بسیار مهم و حائز اهمیت‌اند و تسلط بر آن‌ها توشه راه هر دانشجو یا روان‌شناس موفقی است که اهداف مهمی در جهت رشته تحصیلی و فضای کاری آینده خود دارد.

بدون یادگیری این مباحث، پای شما همیشه لنگ می‌زند و ناچار به کمک گرفتن از فردی می‌شوید که در این حوزه متخصص باشد یا دست‌کم بیش از شما بداند. پس چه بهتر که خودتان برای یادگیری این درس تلاش کنید و مستقل‌تر و کارآمدتر در مسیر پیش رو حرکت کنید.

درس آمار و روش تحقیق

درس آمار و روش تحقیق درسی است که اکثر دانشجویان روان‌شناسی و داوطلبان کنکور رابطه خوبی با آن ندارند و مطالعه و فهم آن برایشان چالش‌برانگیز است. در میان داوطلبان کنکور، اغلب شاهد نارضایتی آن‌ها از نتیجه کسب‌شده در این درس هستیم. با این حال امیدواریم با راهنمایی‌های این متن بتوانید تکلیف خود را با این درس روشن کنید و برای رشد و پیشرفت سطح علمی خود تلاش کنید.

اما درس آمار از چه نظر اهمیت دارد؟ چرا به چارت درسی روان‌شناسی اضافه شده و چه هدفی را دنبال می‌کند؟ این سؤالات ممکن است برای داوطلبان کنکوریِ تغییررشته‌ای یا حتی افرادی که قصد ورود به این رشته را دارند، مطرح شده باشد.

در این رابطه می‌توان گفت که شناخت انسان‌ها، متمایز کردن آن‌ها از یکدیگر و قرار دادن هر کدام در طبقات مختلف، چه به لحاظ جسمی (قوی و ضعیف، سالم و بیمار و …) و چه به لحاظ روانی و ذهنی (بااستعداد و بی‌استعداد، باشخصیت و بی‌شخصیت و …)، از اهمیت زیادی برخوردار است. این اهمیت به‌ویژه هنگام انجام تحقیقات و مطالعات در موضوعات مختلف روان‌شناسی بیش از پیش آشکار می‌شود.

برای تحقیق و پژوهش در رشته روان‌شناسی به مطالعه، بررسی و اندازه‌گیری متغیرهای کیفی مانند احساس، ادراک، یادگیری، هوش و شخصیت نیاز داریم. برای آنکه این پدیده‌های روانی قابل تحقیق و اندازه‌گیری باشند، باید از حالت کیفی به حالت کمی (عددی) تبدیل شوند. این تبدیل با استفاده از دروس آمار و روش تحقیق در روان‌شناسی انجام می‌شود و بدون آگاهی و تسلط بر مباحث این دروس، پژوهش‌های ما پیشرفت نخواهد کرد و به نتایج موردنظر دست نخواهیم یافت.

اهمیت درس آمار فراتر از این حوزه است و تنها به رشته روان‌شناسی محدود نمی‌شود، بلکه در تمام علوم اجتماعی و فیزیکی اهمیت آن ملموس و قابل مشاهده است. علوم مختلف با توجه به اهدافی که دنبال می‌کنند، از آمار استفاده‌های متفاوتی دارند و متناسب با نوع استفاده، تعریف و ماهیتی متفاوت برای این علم ارائه می‌دهند.

اما در اینجا به‌طور اختصاصی درباره رشته خودمان، یعنی روان‌شناسی صحبت می‌کنیم. روان‌شناسی می‌تواند یک رشته گسترده و حتی یک علم آماری محسوب شود. در این رشته، در حوزه‌های مختلف بالینی، قانونی، شغلی، آموزشی و غیره مطالعه و پژوهش انجام می‌شود. آنچه در این علم مورد مطالعه قرار می‌گیرد و در واقع داده تحقیقات را تشکیل می‌دهد، انسان است؛ سوژه‌ای واقعی، پیچیده، باشکوه و منحصربه‌فرد.

به‌عنوان مثال، زمانی که یک روان‌شناس بالینی اختلالات را مورد مطالعه قرار می‌دهد، با داده‌ها و اطلاعات گسترده‌ای مواجه می‌شود که توصیف آن‌ها به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. همچنین پژوهش باید به‌گونه‌ای انجام شود که نظر و ذهنیت شخصی محقق در آن دخالت نکند.

برای دستیابی به اهداف مطالعاتی ذکرشده، درس آمار و روش تحقیق به میدان می‌آید. آمار و روش تحقیق در روان‌شناسی به روان‌شناس کمک می‌کند تا با استفاده از نمودارها، توزیع فراوانی‌ها و سایر روش‌ها، داده‌ها را سازمان‌دهی، توصیف، تحلیل و تفسیر کند.

همچنین یکی از دشوارترین ابعاد روان‌شناسی، تصمیم‌گیری درباره چگونگی طبقه‌بندی بیماری‌ها، اختلالات و مشکلات دیگر است. با استفاده از تحلیل‌های آماری پیشرفته، متخصصان می‌توانند تشخیص دهند که کدام نشانه‌ها با یکدیگر هم‌زمان بروز می‌کنند.

انواع آمار

آمار به‌طور کلی به دو نوع تقسیم می‌شود:

آمار توصیفی: روشی برای سازمان‌دهی، نمایش و توصیف مجموعه‌ای از داده‌ها با استفاده از جداول، نمودارها و شاخص‌های آماری است.
آمار استنباطی: برای تفسیر معنای آمار توصیفی به‌کار می‌رود؛ به این معنا که پس از جمع‌آوری، تحلیل و خلاصه‌سازی داده‌ها، تفسیر نتایج را بر عهده می‌گیرد.

اکنون که با مباحث آماری آشنا شدیم، ممکن است این سؤال مطرح شود که روش تحقیق در روان‌شناسی چه کاربردهایی دارد؟

در روان‌شناسی، همانند سایر علوم، تحقیقات سنگ‌بنای اصلی این رشته به شمار می‌روند و این علم از روش علمی خاص خود بهره می‌برد.

روش تحقیق به روان‌شناس کمک می‌کند تا مانند پژوهشگران سایر علوم، پدیده‌ها را به‌صورت منظم و دقیق و با استفاده از مناسب‌ترین روش‌ها و تکنیک‌ها اندازه‌گیری، پیش‌بینی، فرمول‌بندی، توصیف یا تبیین کند. از این‌رو، آمار و روش تحقیق در روان‌شناسی به کشف و مطالعه حقایق مربوط به انسان کمک شایانی می‌کند.

روش تحقیق انواع مختلفی دارد؛ از جمله روش آزمایش، مشاهده طبیعی، زمینه‌یابی، همبستگی، آزمون‌ها و مطالعه موردی. تعریف برخی از این روش‌ها به شرح زیر است:

روش آزمایش: مهم‌ترین روش در روان‌شناسی است که تأثیر یک پدیده روانی بر پدیده‌ای دیگر را بررسی می‌کند. داده‌ها در این روش بر پایه تجربه‌های عینی و آزمایشگاهی به‌دست می‌آیند و روابط علت و معلولی مورد آزمون قرار می‌گیرند.

روش مشاهده طبیعی: در این روش، محقق پدیده مورد مطالعه را در شرایط کاملاً طبیعی مشاهده و ثبت می‌کند، بدون آنکه هیچ‌گونه مداخله‌ای در رفتار داشته باشد. این روش معمولاً زمان‌بر است.

روش زمینه‌یابی: زمانی استفاده می‌شود که محقق قصد سنجش نظر یا نگرش جامعه آماری درباره موضوعی خاص را دارد. در این روش، بدون دست‌کاری متغیرها، از ابزارهایی مانند مصاحبه یا پرسش‌نامه استفاده می‌شود.

روش همبستگی: هنگامی به‌کار می‌رود که استفاده از روش آزمایش امکان‌پذیر نباشد. در این روش، پژوهشگر بدون دخل‌وتصرف در متغیرها، رابطه میان آن‌ها را بررسی می‌کند.

روش آزمون‌ها: در این روش، ویژگی‌ها یا توانایی‌های افراد مانند رغبت، نگرش و هوش با استفاده از آزمون‌های روانی مختلف سنجیده می‌شود.

مطالعه موردی (روش بالینی): یکی از رایج‌ترین روش‌های مطالعه عمیق یک فرد یا گروهی کوچک است که توسط روان‌شناسان بالینی، روان‌پزشکان، مشاوران و سایر متخصصان برای بررسی رفتارهای نابهنجار و اختلالات روانی به‌کار می‌رود.

تحلیل کنکور ۱۴۰۱

درس آمار و روش تحقیق ۲۰ سؤال از کنکور کارشناسی ارشد روان‌شناسی را به خود اختصاص می‌دهد که ۱۰ سؤال مربوط به روش تحقیق و ۱۰ سؤال مربوط به آمار است. بررسی کنکورهای سال‌های اخیر نشان می‌دهد که سؤالات به سمت مفهومی و محاسباتی شدن پیش می‌روند و سهم سؤالات حفظی کاهش یافته است. این موضوع نشان می‌دهد که داوطلبان باید این درس را به‌صورت عمیق و مفهومی مطالعه کنند.

سطح سؤالات کنکور امسال در مجموع ساده‌تر از سال گذشته ارزیابی می‌شود. از داوطلبان مسلط انتظار می‌رفت درصدی بین ۵۰ تا ۶۰ کسب کنند و داوطلبان بسیار قوی حتی به درصدهای ۷۰ تا ۸۰ نیز دست یابند.

در کنکور امسال، سؤال غیرمتعارف خاصی مشاهده نشد و تنها یک سؤال از مبحث کوواریانس ابهام داشت که بنا به نظر اساتید، پاسخ آن در کلید رسمی احتمالاً نادرست بود.

منابع درس آمار و روش تحقیق در روان‌شناسی

وزارت علوم برای کنکور کارشناسی ارشد منابع مشخصی تعیین نمی‌کند؛ بنابراین لازم است با تحلیل کنکورهای گذشته و استفاده از تجربیات رتبه‌های برتر، منابع معتبر انتخاب شوند.

انتخاب منبع مناسب اهمیت زیادی دارد، زیرا جست‌وجوی نادرست می‌تواند زمان ارزشمند داوطلب را هدر دهد. برای شروع یک مسیر مطالعاتی مؤثر، باید ابتدا منابع به‌درستی مشخص شوند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که منابع اصلی و قابل اعتماد آمار عبارت‌اند از:

کتاب آمار و احتمالات کاربردی، دکتر دلاور

کتاب روش تحقیق در روان‌شناسی، دکتر دلاور

با این حال، مطالعه این کتاب‌ها برای همه داوطلبان آسان نیست و ممکن است زمان‌بر باشد. بنابراین بهتر است ابتدا سطح داوطلب سنجیده شود و سپس منبع مناسب انتخاب گردد.

به‌طور کلی توصیه می‌شود به‌جای اتکا صرف به منابع اصلی، از کتاب‌های کمک‌آموزشی مناسب استفاده شود؛ کتاب‌هایی که با زبانی ساده، مطالب را متناسب با نیاز داوطلب کنکور پوشش می‌دهند.

توصیه روان‌آموز

اگر قصد دارید این درس را به‌صورت پایه‌ای و عمیق مطالعه کنید، می‌توانید با کتاب‌های دکتر دلاور شروع کنید. اما اگر زمان محدود یا پایه ضعیفی در آمار دارید، شرکت در کلاس‌های آموزشی می‌تواند بازدهی بالاتری داشته باشد.

پس از شرکت در کلاس، استفاده هم‌زمان از کتاب کمک‌آموزشی توصیه می‌شود. همچنین تست‌زنی منظم، به‌ویژه تست‌های کنکورهای سال‌های گذشته، نقش مهمی در تسلط بر این درس دارد.

در حال حاضر، روان‌آموز هنوز منبع یا کلاس آماده‌ای برای این درس ارائه نکرده است، اما به‌محض آماده‌سازی و اعتبارسنجی، این خدمات در اختیار داوطلبان عزیز قرار خواهد گرفت.