هیپنوتیزم چیست؟ | بررسی کاربرد و مراحل هیپنوتراپی

هیپنوتیزم حالت و وضعیت جذب شدن و آمیخته شدن با موضوعی خاص است، تا حدی که اتفاقات دنیای اطراف برایمان بی‌اهمیت شود. هیپنوتیزم معمولاً با راهنمایی یک ارائه‌دهندهٔ خدمات درمانی و با استفاده از تکرار کلامی و تصاویر ذهنی انجام می‌شود. در طول هیپنوتیزم، بیشتر افراد احساس آرامش و آسودگی می‌کنند.

وقتی حرف از هیپنوتیزم می‌شود، اولین تصویری که به ذهنتان می‌رسد، چیست؟ احتمالا فردی را تصور می‌کنید که ساعت جیبی زنجیرداری را در مقابل یک داوطلب بینوا گرفته، به چپ و راست تکان می‌دهد و جملاتی مانند ورد به زبان می‌آورد.

در این میان، گاه چنین تصور می‌شود که فرد هیپنوتیزم‌شده در طی این فرایند به‌ظاهر جادویی، به تمام اعمال انجام‌داده و نداده خود اعتراف می‌کند. این برداشت افسانه‌ای که عمدتاً از سینما و رمان‌ها سرچشمه می‌گیرد، تا چه اندازه با واقعیت هیپنوتیزم همخوانی دارد؟

آیا هیپنوتیزم علمی است یا به دنیای شبه‌علم تعلق دارد و باید در دستۀ روش‌های آمیخته‌ به خرافات مثل طالع‌بینی قرارش داد؟ آیا واقعا اثربخش است؟ در ادامه با واقعیت‌هایی درباره هیپنوتیزم آشنا می‌شویم. سر از کاربردهای هیپنوتیزم درمانی، درمی‌آوریم و به شایعاتی که دربارۀ این روش وجود دارد، پاسخ می‌دهیم.

هیپنوتیزم از نظر علمی واقعیت دارد؟

هیپنوتیزم می‌تواند به شما کمک کند تا بر رفتارهایی که می‌خواهید تغییر دهید، کنترل پیدا کنید. این روش ممکن است به شما کمک کند تا با اضطراب، درد، اضافه وزن، کم‌خوابی و ترک سیگار بهتر کنار بیایید. اما در آن، نه از خواب عمیق خبری هست و نه داوطلب وادار به اعتراف می‌شود. اگر از کسانی که هیپنوتیزم شدن بپرسید حتماً تاثیرات مثبت هیپنوتیزم را تأیید خواهند کرد.

درمانگران آموزش‌دیده، از هیپنوتیزم به‌عنوان یک روش کمکی استفاده می‌کنند. مجلۀ «تایم» در مقاله‌ای با عنوان «Is Hypnosis Real? Here’s What Science Says» از زبان چند کارشناس علوم مختلف که در هیپنوتراپی هم تخصص دارند، توضیح می‌دهد که هیپنوتیزم درمانی چطور و تحت چه شرایطی، می‌تواند یک روش علمی قلمداد شود. ترجمۀ خلاصه‌ای از این مقاله پیش روی شماست.

تفاوت هیپنوتیزم با مراقبه؟

در هیپنوتیزم، فرد به حالت تمرکز می‌رسد و بعد با تغییر یک فکر، ایده یا رفتار، روی خودش کار می‌کند. در حالی که با مراقبه یا تفکر عمیق، فرد صرفا در مرحلۀ تمرکز و تفکر باقی می‌ماند.

تفاوت‌های هیپنوتیزم و مراقبه را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:

فواید هیپنوتیزم چیست؟

از فواید هیپنوتیزم می‌توان به این موارد اشاره کرد که:

• هیپنوتیزم یک روش تهاجمی نیست و هیچ ابزاری مانند سوزن و سرنگ وارد بدن نمی‌شود.
• هیپنوتیزم، دارو نیست و عوارض جانبی ندارد.
• هیپنوتیزم ارزان است و با یک یا دو جلسه درمان، نتایج قابل توجهی ایجاد می‌کند.

همچنین می‌توان کاربرد هیپنوتیزم و موارد استفاده از آن را به‌طور خلاصه در موارد زیر بیان کرد:

در زندگی شخصی برای ترک عادت‌های ناپسند مانند اعتیاد و سیگار کشیدن، انگیزه برای آغاز تمرینات ورزشی و حفظ سلامت بدن و…

در مسائل شغلی برای آماده شدن جهت سخنرانی‌ها و کاراهای پرتنش

در مسائل خانوادگی برای ایجاد آمادگی در برخورد با مسائل شخصی مانند نحوۀ برخورد با فرزندان، مبارزه با حواسپرتی و فراموشی و …

در مسائل تفریحی برای پیشرفت و کسب مهارت بیشتر در ورزش‌هایی مثل تنیس و گلف و…

کاربردهای هیپنوتیزم چیست؟

در ادامه با کمک مصاحبه‌شونده‌های «تایم» با کاربردهای درمانی این روش آشنا شویم. این روش در چه مواردی به کمک روانشناس‌ها، روان‌پزشک‌ها و پزشکان می‌رسد تا به‌نحوی موثرتر و کم‌عارضه‌تر به مراجعینشان کمک کنند؟

🔹 کاربرد هیپنوتیزم در کاهش وزن

«ایروینگ کرش»، استاد دانشکدۀ پزشکی هاروارد می‌گوید از این روش می‌توان به‌عنوان یک درمان کمکی برای چاقی استفاده کرد. تحقیقات کرش نشان داد‌ه‌است کسانی که تحت درمان شناختی-رفتاری (CBT) به‌علاوۀ هیپنوتیزم قرار گرفته‌اند، درمقایسه با کسانی که درمان شناختی-رفتاری را به‌تنهایی دریافت کرده‌‌اند، به‌طور قابل‌توجهی کاهش وزن بیشتری داشته‌اند.

در تحقیق کرش، گروه اول (هیپنوتیزم+CBT) بعد از چهار تا شش ماه، بیش از 20 پوند وزن کم کردند و گروه دوم، (CBT) نصف این میزان کاهش وزن داشتند.

گروه هیپنوتیزم‌شده‌ها همچنین، کاهش وزن را درطول دورۀ پی‌گیری تحقیق که 18 ماه طول کشید، حفظ کردند درحالی‌که برای گروه شناختی‌-رفتاری، این اتفاق نیفتاد.

مطالب مرتبط: EMDR چیست؟

🔹 هیپنوتیزم و کاهش درد

«لن میلینگ»، روانشناس بالینی و استاد روانشناسی دانشگاه «هارتفورد» می‌گوید علاوه‌بر کاهش وزن، شواهد تحقیقاتی نشان می‌دهد که هیپنوتیزم می‌تواند به‌طور موثر درد فیزیکی را کاهش دهد.

میلینگ، در مطالعه‌ای، استفاده‌ از این روش در کاهش درد کودکان بعد از جراحی را ثابت کرد. در تحقیق دیگری میلینگ نشان داد که هیپنوتیزم وقتی در فرایند زایمان وارد می‌شود، تأثیر روش‌های درمانی مثل استفاده از بی‌حسی اپیدورال و داروها را تقویت می‌کند.  

هیپنوتیزم برای درمان اضطراب

«لورنزو کوهن»، مدیر برنامۀ «پزشکی یکپارچه» در مرکز سرطان «اندرسون» دانشگاه تگزاس، دربارۀ یکی از جالب‌ترین کاربردهای مدرن هیپنوتیزم می‌گوید:

«مرکز اندرسون برای بعضی از جراحی‌های موضعی سرطان پستان، به بیماران اجازه می‌دهد بین بیهوشی عمومی و بیهوشی موضعی همراه با هیپنوتیزم، یکی را انتخاب کنند.

بیمارانی که گزینۀ دوم را انتخاب می‌کنند، درطول عمل جراحی کاملا هوشیار هستند و فقط ناحیۀ مشخصی از بدنشان به‌کمک دارو بی‌حس می‌شود.

یک هیپنوتراپیست به این بیماران کمک می‌کند تا وارد حالت آرامش عمیق یا هیپنوتیزم شوند. کوهن می‌گوید، مطالعات نشان داده‌است افرادی که هیپنوتیزم دریافت کرده‌اند، قبل از عمل اضطراب کمتری تجربه می‌کنند.

در طول جراحی به داروهای ضددرد کمتری نیاز دارند و در مقایسه با کسانی که بیهوشی عمومی را انتخاب می‌کنند، شدت درد، حالت تهوع، خستگی و ناراحتی کمتری گزارش می‌کنند.

کوهن توضیح می‌دهد: «فرضیه این است: بیمارانی که تحت بیهوشی عمومی هستند، حتی با وجود ناهوشیار بودن، پاسخ استرس شدیدی دارند.

استرس، می‌تواند سیستم ایمنی را که در بیماران مبتلا به سرطان درمعرض خطر قرار گرفته‌است، سرکوب کند. درحالی‌که در روش بیهوشی موضعی به‌همراه هیپنوتیزم، استرس و واکنش جنگ یا گریز فرد، کاهش می‌یابد.»

🔹 هیپنوتیزم درمانی برای ترک سیگار

هیپنوتیزم در فرایند ترک سیگار هم نقش دارد. دکتر «دیوید اشپیگل»، متخصص هیپنوتیزم و استاد روانپزشکی دانشگاه «استنفورد» می‌گوید یک آزمایش روی افراد سیگاری نشان داد 20درصد از کسانی که هیپوتیزم دریافت کردند، موفق شدند سیگار را ترک کنند و در مقابل، 14درصد کسانی که تحت درمان با مشاوره‌ی رفتاری استاندارد بودند، توانستند مصرف سیگار را کنار بگذارند.

اشپیگل توضیح می‌دهد که این روش در درمان استرس، اضطراب و PTSD هم بسیار مفید است.

تحقیقات جدید، نکته‌ی جالب تازه‌ای را به این دانسته‌های تأییدشده، اضافه کرده‌اند؛ «هیپنوتیزم می‌تواند عملکرد سیستم ایمنی را به گونه‌ای تغییر دهد که حساسیت به عفونت‌های ویروسی کاهش یابد.»

🔹 هیپنوتیزم برای فراموشی خاطرات بد

برای ازبین بردن ناراحتی‌های روحی، هیپنوتیزم‌کننده می‌تواند شما را به گذشته و به هنگام رخ دادن یک حادثۀ ناخوشایند ببرد و درنهایت به شما کمک کند تا بر مشکل ناشی از آن حادثه غلبه کنید.

این مورد زمانی مفید واقع خواهد شد که هیپنوتیزم‌کننده از شما بخواهد احساسات و خاطرات بدی که از آن حادثه دارید را تجزیه و تحلیل کنید و در این حال بخشی از خاطراتتان را نه مانند خاطره، بلکه به‌صورتی کاملا زنده و واقعی تجربه خواهید کرد.

به محض اینکه احساس امنیت کردید، هیپنوتیزم‌کننده شما را به خلسه فرو می‌برد و برای بازگرداندن شما به گذشته مراحل زیر را انجام می‌دهد:

برای مثال:

1. خود را در یک ماه قبل تصور کنید. سپس یک سال و نهایتا درست قبل از زمان وقوع حادثۀ ناگوار.
2. به خود یادآوری کنید که چقدر در امنیت هستید. در اتاقی راحت، در کنار هیپنوتیزم‌کننده نشسته‌اید و او از شما محافظت خواهد کرد.
3. از روشی که قبلا در مورد آن با هیپنوتیزم‌کننده توافق کرده‌اید استفاده می‌کنید تا واقعه را تجسم کنید.
4. درمورد راه‌های مختلف مشاهدۀ آن حادثه با هیپنوتیزم‌کننده صحبت کنید. ممکن است این کار را هم در حالت عادی و هم در حال خلسه انجام دهید.

-28%

اصول و مبانی مبتنی بر رویکرد یکپارچه نگر کاربرد هیپنوتیزم درمانی شناختی در درمان سردرد

140,000تومان

100,500تومان

افزودن به سبد

-11%

خود هیپنوتیزمی – سینتیا اندروز

420,000تومان

373,800تومان

افزودن به سبد

-20%

راهنمای جامع هیپنوتیزم – روبرتا تمس

450,000تومان

359,900تومان

افزودن به سبد

-11%

آموزش هیپنوتیزم بالینی – کوریدون هاموند

ناموجود

موجود شد خبرم کن

-11%

هیپنوتیزم درمانی شناختی – تریور سیلوستر

435,000تومان

387,150تومان

افزودن به سبد

-16%

سوال همان جواب است؛ تریور سیلوستر – ترجمه مهدی پور اصغر

286,000تومان

239,900تومان

افزودن به سبد

هیپنوتیزم چگونه انجام می شود؟

خب حالا وقتش رسیده که بپرسیم طریقه هیپنوتیزم درمانی چگونه است؟ واقعیت این است که دربارۀ چندوچون روش و مراحل هیپنوتیزم، نظرات مختلف زیادی وجود دارد؛ با این‌حال بر سر دو مرحلۀ «القا» و «پیشنهاد» بین همۀ متخصصان، اتفاق‌نظر وجود دارد.

1. افزایش تمرکز

در مرحلۀ القا، از آزمودنی خواسته می‌شود که درحال استراحت و آسودگی قرار بگیرد و توجه خود را متمرکز کند؛ این مرحله می‌تواند بین چند ثانیه تا 10دقیقه یا حتی بیشتر طول بکشد.

مرحلۀ پیشنهاد، شامل صحبت کردن با فرد هیپنوتیزم‌شده ازطریق سناریوهای فرضی است که به او کمک می‌کند با رفتارها و احساسات غیرمفید مقابله کند.

درواقع، مراجع این سناریوی خیالی را -که معمولا یک موقعیت آرام‌بخش مثل قرار گرفتن در یک ساحل دلچسب است- طوری تجربه می‌کند که گویی واقعی است.

متخصصان می‌گویند مرحلۀ پیشنهاد، شبیه به خلسه‌ای است که هنگام تماشای یک فیلم جالب یا عمیق خواندن کتابی موردعلاقه، تجربه می‌کنیم.

2. حفظ کنترل

یکی از تصورات غلطی که هیپنوتیزم را به روشی ترسناک و مرموز تبدیل کرده‌، نگرانی بابت از دست دادن کنترل است. اما خب خلاف تصور رایج آزمودنی درطول فرایند هیپنوتیزم، مثل یک عروسک بدون اختیار در دستان هیپنوتراپیست نیست بلکه برعکس! هیپنوتیزم درواقع راهی برای تقویت کنترل بر ذهن و بدن است.

این روش قرار است به‌جای این‌که به درد، اضطراب و سایر تجربه‌های آزاردهنده اجازۀ بروز بدهد، به فرد کمک کند کنترل بیشتری روی افکار و ادراکاتش داشته‌باشد.

تحقیقات اشپیگل نشان داده‌است که هیپنوتیزم، روی چند ناحیۀ مغز که با درک و تنظیم درد مرتبط هستند، تأثیر می‌گذارد و بخش‌هایی از مغز را که درگیر پردازش حسی و پاسخ عاطفی هستند، کنترل می‌کند.

3. هوشیاری تغییریافته

فروید معتقد بود هیپنوتیزم، مانع بین خودآگاه و ناخودآگاه را تضعیف می‌کند. این نظریه اما حالا کنار گذاشته شده‌است. مخالفان هیپنوتیزم می‌گویند این روش، سازوکاری مشابه دارونما دارد.

پلاسیبو یا دارونما، به شبه‌داروهایی گفته می‌شود که ازنظر ظاهری شبیه به دارو هستند اما اثر واقعی ندارند و بیمار که خبر ندارد دارویش واقعی نیست، با مصرف آن« جدی‌جدی حالش خوب می‌شود!»

خب این نظریه هم حالا مدافعان زیادی ندارد. پذیرفته‌شده‌ترین عقیده دربارۀ نحوۀ عملکرد هیپنوتیزم، مفهوم هوشیاری تغییریافته است. یعنی همان‌چیزی که بالاتر در بخش افزایش تمرکز، توضیح دادیم. ما در فرایند هیپنوتیزم، همچنان هوشیار هستیم اما آن‌قدر جذب یک موضوع خاص شده‌ایم که حواسمان به محیط پیرامونمان نیست.

این توضیح، با افسانه‌هایی که دربارۀ خواب هیپنوتیزم می‌گویند، درتناقض است. هیپنوتیزم‌کننده مراجعش را به خواب نمی‌برد، بلکه به او کمک می‌کند در سطح هوشیاری تغییریافته، تمرکز و پذیرش عمیق‌تری را تجربه کند.

مطالب مرتبط: بررسی سه کیس استادی روانشناسی

آیا همه می توانند هیپنوتیزم کنند؟

چه کسانی صلاحیت دارند که از این روش استفاده کنند؟ میلینگ، می‌گوید هیپنوتیزم، به‌عنوان یک روش درمانی مکمل عمدتا در کنار CBT قرار می‌گیرد اما می‌تواند همراه سایر روش‌های درمانی به‌کار برود.

ابتدا باید در نظر داشته باشید که هیپنوتیزم‌کنندۀ شما باید فردی مطلع باشد چرا که اگر به‌قدر کافی مهارت نداشته باشد می‌تواند باعث ایجاد  خاطرات غلط در ذهن شما گردد.

نکتۀ خیلی مهم آن است که فقط روانشناسان و روانپزشکان دارای مجوز، می‌توانند از این روش استفاده کنند.

شاید شنیده‌باشید که خیلی‌ها بدون این‌که تخصص روانشناختی داشته‌باشند، به‌صرف گذراندن دوره‌های آموزش هیپنوتیزم، ادعای تخصص در هیپنوتراپی می‌کنند.

میلینگ می‌گوید این موقعیت شبیه آن است که کسی ادعای نجاری کند، فقط به این دلیل که بلد است از اره استفاده کند. واضح است که شما کارتان را به یک نجار می‌سپارید نه چنین کسی که فقط کار کردن با ابزارهای نجاری را بلد است.

هیپنوتیزم هم ابزاری است که درست به‌کار بردنش، به دانش و تخصص مرتبط با روان نیاز دارد. به‌علاوه، درمانگران متخصص باید در دوره‌های آموزشی این روش معتبر شرکت کرده‌باشند. و صرف درمانگر بودن، مجوزی برای استفاده از هیپنوتیزم‌درمانی نیست.

به یاد داشته باشید که فرد می‌تواند دکتر، روانپزشک و متخصص شاخه‌های مختلف بهداشت روانی باشد، اما در تمام عمرش حتی یک جلسۀ هیپنوتیزم شرکت نکرده باشد.

دکتر میلینگ، تأکید دارد که توقعات غیرواقع‌بینانه از این روش درمانی به اعتبار آن، صدمه می‌زند؛ مثل ادعاهایی که می‌گویند با یک جلسه هیپنوتیزم‌درمانی، به نتیجۀ موردنظرتان در روند درمان خواهیدرسید درحالی‌که این روش، قرص مسکن نیست و به‌مرور زمان درخلال درمان، می‌تواند مفید باشد.

عوارض هیپنوتیزم چیست؟

تجربه کسانی که هیپنوتیزم شدند و مطالعات علمی نشان می‌دهد که درد و اضطراب می‌تواند به‌کمک این روش، کاهش پیدا کند اما واقعیت این است که این روش درطول تاریخ کوتاهش، چندان مسئولانه استفاده نشده‌است. یکی از عوارض هیپنوتیزم که بحث‌های زیادی در مورد آن شده، ایجاد خاطرات نادرست است.

منتقدان هیپنوتیزم می‌گویند پتانسیل تخیلی این روش، می‌تواند خاطرات غیرواقعی با اثر مخرب در ذهن افراد ایجاد کند. البته این انتقاد، بی‌جواب نمانده‌است و مدافعان این روش درمانی می‌گویند که می‌توان استفاده از هیپنوتیزم را برای بازیابی خاطرات، ممنوع کرد.

با این‌حال همچنان نگرانی‌هایی وجود دارد که مبادا این روش به‌دست کسانی استفاده شود که تخصص لازم را ندارند.

هیپنوتیزم اریکسونی

تلقین‌های غیرمستقیم را به یاد می‌آورید، تلقین‌هایی که بدون اعمال زور به کار بسته می‌شوند. دکتر اریکسون، روانپزشک و  هیپنوتیزم‌گر مشهور، عادت داشت از چنین تلقیناتی استفاده کند. او به جای آنکه اعمال قدرت کند، ترجیح می‌داد افکار مراجعانش را با تلقینات غیرمستقیم، تغذیه کند.

اریکسون تصور می‌کرد تلقین غیرمستقیم، افکار و خاطرات افراد را تحریک می‌کند و مطمئن بود که دیر یا زود مراجهانش به تلقین‌ها عکس‌العمل نشان می‌دهند.

به عنوان مثال چند نمونه از تلقینات غیر مستقیم که برای تحریک عادت ورزش کردن می‌توان از آنها استفاده کرد را به شما بیان می‌کنیم:

• شما خود مسئول بدنتان هستید.
• مطمئنا به سلامتی خود لاقه‌مند هستید.
• لطفا برای مراقبت از بدنتان برنامه‌ریزی کنید.
• بعضی افراد به سالن ورزشی می‌روند، بعضی دیگر ترجیح می‌دهند در خانه ورزش کنند.
• تنیس، شناکردن یا بازی بیسبال می‌توانند نشاط‌آور باشند.
• می‌خواهم بدانم چه موقع ورزش می‌کنید؟ صبح‌ها؟ غروب‌ها؟

مطالب مرتبط: منابع ارشد روانشناسی

تجربه کسانی که هیپنوتیزم شدند

بررسی تجربه‌های واقعی افرادی که هیپنوتراپی را امتحان کرده‌اند نشان می‌دهد که این فرایند، برای بسیاری از آن‌ها چیزی متفاوت از تصورات اولیه بوده است. اغلب افراد در ابتدا با شک و حتی کمی ترس وارد این مسیر می‌شوند، چون تصور می‌کنند ممکن است کنترل ذهنشان را از دست بدهند. اما آنچه در عمل تجربه می‌کنند، بیشتر شبیه یک حالت آرامش عمیق و تمرکز ذهنی است؛ حالتی که در آن همچنان هوشیار هستند و احساس امنیت دارند.

بسیاری از مراجعان توضیح می‌دهند که از همان جلسات اول، حس ریلکسیشن عمیقی را تجربه کرده‌اند؛ احساسی شبیه زمانی که کاملاً در یک فکر یا خاطره غرق می‌شوید. همین تجربه اولیه باعث می‌شود دیدگاهشان نسبت به هیپنوتراپی تغییر کند و با ذهن بازتری ادامه دهند.

از نظر نتایج، روایت‌ها بسیار متنوع اما در عین حال دارای الگوهای مشترک هستند. افرادی که با اضطراب، استرس یا ترس‌های خاص (مثل رانندگی یا صحبت در جمع) درگیر بوده‌اند، اغلب از کاهش تدریجی این مشکلات صحبت می‌کنند. برخی می‌گویند بعد از چند جلسه، توانسته‌اند کارهایی را انجام دهند که قبلاً برایشان بسیار دشوار بوده است. در کنار این موارد، بهبود کیفیت خواب، افزایش اعتمادبه‌نفس و احساس کنترل بیشتر روی زندگی هم از نتایجی است که زیاد به آن اشاره شده است.

در برخی تجربه‌ها، تغییرات به‌صورت آهسته اما ماندگار رخ داده‌اند. مثلاً افرادی که برای ترک عادت‌های ناسالم یا کاهش وزن مراجعه کرده‌اند، توضیح می‌دهند که به مرور زمان نگرششان نسبت به رفتارهای روزمره تغییر کرده و همین موضوع به نتایج پایدارتر منجر شده است. نکته‌ای که بارها تکرار می‌شود، نقش مهم ارتباط با درمانگر است؛ وقتی فرد احساس راحتی و اعتماد داشته باشد، روند کار بسیار مؤثرتر پیش می‌رود.

البته همه تجربه‌ها یکسان نیست. بعضی افراد خیلی سریع نتیجه می‌گیرند و برخی دیگر نیاز به جلسات بیشتری دارند. این تفاوت معمولاً به شرایط فردی، میزان آمادگی ذهنی و نوع مسئله بستگی دارد.

در مجموع، آنچه از این روایت‌ها برمی‌آید این است که هیپنوتراپی برای بسیاری از افراد می‌تواند ابزار مفیدی برای ایجاد تغییرات ذهنی و رفتاری باشد، اما نه به‌عنوان یک راه‌حل فوری یا معجزه‌آسا؛ بلکه به‌عنوان فرایندی که نیاز به زمان، همکاری و آمادگی دارد.

منابع

راهنمای جامع هیپنوتیزم اثر روبرتا تمس

Is Hypnosis Real? How It Works and What the Science Says

Hypnotherapy Directory – بخش داستان‌ها: https://www.hypnotherapy-directory.org.uk/stories

Oxford Hypnotherapy Clinic – نظرات مراجعان: https://www.oxfordhypnotherapyclinic.co.uk/hypnotherapy-client-reviews.html