اختلال شخصیت مرزی چیست؟ علائم، علت ابتلا و درمان
اختلالات شخصیت مجموعهای پایدار از الگوهای درونی و رفتاری هستند که با انتظارات فرهنگی و اجتماعی فرد همخوانی ندارند. این الگوها فراگیر، انعطافناپذیر و معمولاً از نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آغاز شده، در طول زمان ثبات مییابند و منجر به رنج شخصی و اختلال در عملکرد فرد میشوند. در این مقاله، به بررسی یکی از پیچیدهترین و شناختهشدهترین این اختلالات، یعنی اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder) میپردازیم.
اختلال شخصیت مرزی یا به اختصار BPD یکی از اعضای کلیدی خانوادۀ اختلالات شخصیت است. ویژگی بارز افراد مبتلا به این اختلال، ترس شدید و مزمن از طرد شدن است. این ترس باعث میشود آنها در ابتدای آشنایی، به شدت به طرف مقابل بچسبند و رابطهای بسیار صمیمانه اما پرتنش ایجاد کنند. با این حال، به محض اینکه احساس کنند توجه یا محبت کافی دریافت نمیکنند، ممکن است رابطه را بهسرعت و با خشم تمام قطع کنند.
اما چرا نام این اختلال «مرزی» است؟
واژۀ مرزی ریشه در مفاهیم کلاسیک روانکاوی دارد و به سطحی از ساختار شخصیت اشاره میکند که در مرز میان اختلال روانرنجوری (نوروتیک) و اختلال روانپریشی (سایکوتیک) قرار دارد. اگرچه امروزه BPD به عنوان یک موضوع اصلی در روانپزشکی و روانشناسی مدرن شناخته میشود و فراتر از یک سازه صرفاً روانکاوانه است، اما نام مرزی همچنان برای توصیف ماهیت این اختلال پابرجا مانده است.
یکی از چالشبرانگیزترین جنبههای این اختلال، تفکر سیاه و سفید است. افراد مبتلا به BPD تمایل دارند دیگران را به دو دستهی کاملاً «خوب» (فرشته) یا کاملاً «بد» (شیطان) تقسیم کنند. این دیدگاه، همراه با بیثباتی هیجانی، خشمهای ناگهانی، تنهایی عمیق و گاهی رفتارهای پرخطر، زندگی فرد مبتلا و اطرافیانش را با چالشهای جدی مواجه میکند.
دیگر ویژگیهای شاخص BPD، شامل این موارد میشود؛ بیثباتی در روابط شخصی، نداشتن اعتماد به نفس، تغییرات خلقی، رفتار بیپروا، بدون فکر و تغییرات دائمی در طرز تفکر دربارۀ خود.
کتاب مرتبط : اختلال شخصیت مرزی؛ مباحث نظری و روش های درمانی
یکی از موقعیتهایی که اختلال شخصیت مرزی، در آن نمود بارزی دارد، وقتی است که فرد احساس میکند در رابطهای شخصی انتظاراتش برآورده نشدهاست. او که به طردشدن زیادی حساس است، در چنین وضعیتی نوسانات هیجانی شدیدی تجربه میکند، شامل:
- تغییرات غیرقابلپیشبینی در اعتمادبهنفس
- دورههای افسردگی، آسیبرسانی به خود، تفکر و اقدام به خودکشی
- رفتارهای بیپروا مثل مصرف مواد و بیبندوباری جنسی
علائم اختلال شخصیت مرزی در DSM-5
حالا یک تصویر کلی از این اختلال در ذهن دارید. برای آنکه این اختلال را بهتر و دقیقتر بشناسید، نگاهی بیندازید به تابلوی علائم بالینی اختلال شخصیت مرزی در DSM-5 که توضیح میدهد فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی، در همۀ بخشهای زندگی (روابط میانفردی، شناخت خود و احساسات و هیجاناتش)، عدمثبات نشان میدهد.
رفتار تکانشی، بدون فکر و ناگهانی، در این افراد، بارز است. برای تشخیص اختلال شخصیت مرزی، پنج مورد (یا بیشتر) از علایم زیر باید وجود داشتهباشد.
معیارهای DSM-5 برای اختلال شخصیت مرزی
| 1. فرد برای اینکه دیگران او را ترک نکنند، مستأصلانه تلاش میکند. |
| 2. فرد، روابط میانفردی بیثبات و پرتنشی دارد. |
| 3. فرد، اختلال هویت دارد و خودپنداره و خودانگارهاش بیثبات است. |
| 4. فرد، حداقل در دو زمینه که احتمال آسیبرسانی به خود وجود دارد، رفتار تکانشگر دارد؛ سکس، مصرف مواد، رانندگی خطرناک، بینجایتینگ |
| 5. فرد، مکررا رفتارهای انتحاری درپیش میگیرد؛ ژست و حالت خودکشی، خودزنی، تهدید به خودکشی |
| 6. فرد، ثبات هیجانی ندارد؛ غمگینی، زودرنجی و زودخشمی یا اضطراب که چندساعت طول میکشد. |
| 7. فرد بهطور دائم احساس خلأ میکند. |
| 8. فرد، خیلی زود، بهدفعات و نامتناسب با محرکِ خشمگینکننده، عصبانی میشود. |
| 9. فرد، افکار پارانوئیدی موقت و مرتبط با استرس دارد یا سمپتومهای گسستگی نشان میدهد. |
علل اختلال شخصیت مرزی چیست؟
شما الان دقیقا میدانید که علائم این اختلال چیست و احتمالا میتوانید آن را از سایر اختلالات شخصیتی که میشناسید، تمایز بدهید. اما این اختلال، از کجا میآید؟ چه علائمی در ابتلا به اختلال شخصیت مرزی، دخیلاند؟
1. سابقه خانوادگی
تجربههای کودکی، شامل بدرفتاری، سوءاستفادۀ جنسی، غفلت و نادیده گرفته شدن ازسوی والدین، والدین بیمحبت یا بیثبات، سابقهی سوءمصرف مواد و الکل در خانواده و بیماری روانی والدین، معمولا در افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی دیده میشود و یکی از مهمترین دلایل ابتلا به این بیماری بهشمار میرود.
2. عوامل ژنتیکی و زیستی
اختلال شخصیت مرزی، با اختلال دوقطبی ارتباط دارد و در اختلال دوقطبی، یک عنصر ژنتیک مهم وجود دارد. بنابراین وراثت در ابتلا به اختلال شخصیت مرزی، دخیل تلقی میشود. کژکاری در ترشح دوپامین و سروتونین، یکی دیگر از دلایل زیستی ابتلا به این اختلال فرض میشود، به دو دلیل:
- این دو انتقالدهندۀ شیمیایی در تکانشگری، پردازش اطلاعات هیجانی و شناخت نقش دارند.
- داروهای تنظیمکنندۀ دوپامین و سروتونین، بر علائم این اختلال، تأثیر میگذارند.
عامل زیستی سوم، وجود نابهنجاری در بخشهای هیپوکامپ و آمیگدالا مغز است. از آنجاییکه این بخشها در کنترل و تنظیم هیجانات نقش دارند، فرض میشود که اختلال در عملکرد آنها میتواند به اختلال شخصیت مرزی، منجر بشود.
3. عوامل روانشناختی
همانطور که پیشتر توضیح دادیم، تفکر سیاه و سفید در افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی، دیده میشود. این تفکر و مکانیسم دفاعی «splitting» یا جداسازی/ دوگانهانگاری، اختلال شخصیت مرزی را اینطور توضیح میدهد؛ فرد، بهدلیل باور به قانون «همه یا هیچ» در روابط بینفردیاش به مشکل میخورد چون قائل به هیچ حدوسطی نیست و کوچکترین رفتاری میتواند دیگریِ ازنظر او «خیلی خوب» را به فردی «کاملا بد» تبدیل کند.
اختلال شخصیت مرزی با کدام اختلال همایندی دارد؟
اختلال شخصیت مرزی اغلب با یک یا چند اختلال کاربومید، comorbidity، است؛ مثل افسردگی، اختلالات اضطرابی، اختلال دوقطبی، ADHD، اختلالات طیف اوتیسم، آنورکسیا، بولیمیا و اسکیزوفرنی. PBD با اختلال شخصیت نمایشی، اختلال شخصیت خودشیفته و اختلال شخصیت وابسته همپوشانی زیادی دارد؛ اما افراد مبتلا به این سه اختلال شخصیت معمولاًهویت با ثبات تری دارند و به ندرت به رفتارهای خودجرحی یا رفتار های انتحاری مزمن میپردازند. (طبق آمار کتاب آسیب شناسی روانی بر اساس DSM-5 تألیف مهدی گنجی 75% افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی به خودشان آسیب میرسانند)
بیماران مرزی ممکن است حالات سایکوتیک گذرایی را تجربه کنند، اما بیماران مبتلا به اختلالات سایکوتیک اصلی معمولاً در واقعیت آزمایی (reality testing) نقص دایمی دارند.
در تشخیص افتراقی اختلال شخصیت مرزی، باید سایر اختلالات شخصیت را هم درنظر داشت. مبتلایان به این اختلال، فاقد کارهای عجیبوغریب و تفکر ارجاعی هستند که در اختلال شخصیت اسکیزوتایپال دیده میشود. همچنین شکاکیت افراطی که مشخصهی اختلال شخصیت پارانوئید است، در آنها مشاهده نمیشود.
تفاوت اختلال شخصیت مرزی و دوقطبی چیست؟
تشخیص افتراقی اختلالات دوقطبی از شخصیت مرزی، دشوار است چون این دو اختلال میتوانند بهصورت همایند حضور داشتهباشند. با اینحال، براساس نشانههایی میتوان این دو اختلال را از هم متمایز کرد. برای مثال افراد مبتلا به اختلال دوقطبی، معمولا مشکلات خواب را تجربه میکنند و تغییرات در خلقوخوی آنها بارز و طولانیمدت است؛ درحالیکه در مبتلایان به اختلال شخصیت مرزی، چنین نیست. این افراد، بیشتر چالش در روابط بینفردی و خودزنی را تجربه میکنند که آنها را از این لحاظ با مبتلایان به اختلالات دوقطبی، متمایز میکند.
comorbidity در زبان فارسی به همبودی یا همایندی ترجمه شده است. شنونده انگلیسی با شنیدن comorbidity بلافاصله متوجه میشود منظور حضور همزمان دو یا چند اختلال است؛ اما شنوندۀ فارسی با شنیدن همبودی و همایندی متوجه منظور حضور همزمان را متوجه نمیشود. همابتلایی نیزصحیح نیست زیرا از آن برداشت میشود که دو شخص به بیماری مشترک مبتلا هستند.
برای درمان اختلال شخصیت مرزی چه باید کرد؟
تشخیص اختلال شخصیت مرزی، بهویژه در افراد مسنتر، میتواند چالشبرانگیز باشد. بااینحال، شناسایی دقیق علائم و تشخیص صحیح، نخستین گام برای انتخاب یک برنامه درمانی مؤثر است. بسیاری از افراد مبتلا به این اختلال به دلیل تجربه آشفتگی هیجانی و مشکلات بینفردی، برای دریافت کمک تخصصی مراجعه میکنند و در صورت درمان مناسب، امکان بهبود قابلتوجه علائم وجود دارد.
پروتکل درمان اختلال شخصیت مرزی معمولاً بر ترکیبی از رواندرمانی و، در صورت نیاز، دارودرمانی استوار است:
⇐ رواندرمانی: مؤثرترین درمان مبتنی بر شواهد برای BPD، رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) است که توسط مارشا لینهان (Marsha Linehan) توسعه یافت. این رویکرد به افراد کمک میکند مهارتهای تنظیم هیجان، تحمل پریشانی، ذهنآگاهی و ارتباط مؤثر را تقویت کنند و رفتارهای تکانشی، خودآسیبرسان و خطر خودکشی را کاهش دهند.
⇐ دارودرمانی: تاکنون داروی اختصاصی برای درمان اختلال شخصیت مرزی تأیید نشده است. بااینحال، روانپزشک ممکن است برای کاهش علائمی مانند نوسانات خلقی، تکانشگری، اضطراب یا علائم روانپریشانه گذرا، یا برای درمان اختلالات همراه، از داروهایی مانند برخی تثبیتکنندههای خلق یا آنتیسایکوتیکهای نسل دوم استفاده کند.
بهطور کلی، رواندرمانی ستون اصلی درمان اختلال شخصیت مرزی است و در موارد لازم، ترکیب آن با دارودرمانی میتواند به کاهش شدت علائم، بهبود عملکرد فردی و ارتقای کیفیت زندگی بیماران کمک کند.
نمونۀ موردی اختلال شخصیت مرزی
امیلی، ۲۵ ساله، به دلیل مشکلات مکرر در روابط عاطفی و دوستیهای خود به روانشناس مراجعه کرد. او بیان میکرد که معمولاً در مدت کوتاهی به دیگران وابسته میشود و با کوچکترین نشانه از تغییر رفتار یا کاهش صمیمیت، ذهنش درگیر افکار منفی و نگرانیهای مختلف میشود. به گفتۀ خودش: «یا فکر میکنم ازم خسته شده، یا حتماً کاری کردم که دیگه دوستم نداره.»
او درباره آخرین رابطه عاطفیاش توضیح داد که پس از احساس فاصله عاطفی از سوی شریکش، تقریباً تمام توجه و انرژی ذهنیاش معطوف رابطه شد. بارها از او درباره احساساتش سؤال میکرد، مدام به دنبال اطمینان و تأیید بود و زمانی که پاسخ دلخواهش را دریافت نمیکرد، گاهی با عصبانیت وارد بحث میشد و حتی تهدید به پایان دادن رابطه میکرد. با این حال، چند ساعت یا چند روز بعد از تصمیم خود پشیمان میشد و تلاش میکرد رابطه را به وضعیت قبل بازگرداند.
امیلی تأکید میکرد که این الگو تنها به روابط عاطفی محدود نبوده است. او در روابط دوستانه نیز بارها تجربه کرده بود که پس از یک سوءتفاهم یا اختلاف جزئی، احساس کند دیگر برای طرف مقابل ارزش و اهمیتی ندارد. این نوسانهای هیجانی برای او بسیار فرساینده شده بود. خودش این وضعیت را اینگونه توصیف میکرد: «انگار همیشه بین اینکه خیلی به یک نفر نزدیک باشم یا بخوام کاملاً از زندگیم حذفش کنم، گیر میکنم.»
خرید بهترین کتاب های آسیب شناسی روانی با تخفیف در روان آموز
سخن پایانی
تعریف و طبقهبندی اختلالات روانشناختی در منابع دانشگاهی مختلف، ممکن است قدری متفاوت باشد. بنابراین بهتر است برای مطالعۀ اختلال شخصیت مرزی، بهقصد امتحانات کلاسی یا شرکت در آزمون ارشد روانشناسی و یا دکتری، از منبع معرفیشدۀ استادتان استفاده کنید. توضیحات ما در مقاله فوق به یک منبع مشخص استناد میکند، میتواند بهعنوان مرجع مکمل برایتان مفید باشد.
آیا اختلال شخصیت مرزی در نوجوانان قابل تشخیص است؟
منابع
آسیب شناسی روانی گنجی جلد دوم (براساس DSM-5) – انتشارات ساوالان
Borderline personality disorder in adolescents
Borderline personality disorder in adolescents: An underrecognized diagnosis
تیم تحریریه روان آموز