نظریه بهزیستی روانی ریف چیست و چه مؤلفه هایی دارد؟

بهزیستی روانی به چه معناست؟ بهزیستی روانی مفهومی است که نگاه ما به سلامت انسان را فراتر از نبود بیماری‌های جسمی و روانی می‌برد. تا سال‌ها، فرد سالم کسی تلقی می‌شد که با بیماری یا اختلال مشخصی مواجه نباشد و نیاز مداوم به مراجعه‌های درمانی نداشته باشد. این تعریف در زمان خود درست و قابل‌قبول بود، اما با گسترش دیدگاه‌های نوین در حوزۀ سلامت روان، دیگر نمی‌تواند تمام ابعاد سلامت انسان را توضیح دهد.

امروزه سلامت تنها به فقدان علائم بیماری محدود نمی‌شود و مفهومی گسترده‌تر به نام بهزیستی روانی یا psychological well-being مطرح شده است که بر کیفیت تجربه زندگی تأکید دارد. این مفهوم به فرد سالم به‌عنوان کسی نگاه می‌کند که از زندگی خود احساس رضایت دارد، رشد و پیشرفت را تجربه می‌کند، هیجانات مثبت بیشتری دارد و می‌تواند روابطی سالم و مؤثر با دیگران برقرار کند.

در این مقاله تلاش می‌کنیم به‌طور دقیق بررسی کنیم بهزیستی روانی چیست، چه مؤلفه‌هایی دارد و چگونه می‌توان با آگاهی و تمرین، سطح بهزیستی روانی را در زندگی فردی ارتقا داد.

مطالعۀ بیشتر : آشنایی با انواع خودمراقبتی و فواید آن

عناصر اصلی بهزیستی روانشناختی

اصطلاح بهزیستی روانی/ بهزیستی روانشناختی را مدیون کارول ریف، Carol Ryff، هستیم؛ کسی که اولین‌بار این مفهوم را مطرح کرد. ریف اعتقاد داشت هدف اصلی ما در زندگی، شکوفا کردن استعدادهایمان است و برای سالم بودن، کافی نیست که بیمار نباشیم. او می‌گفت وقتی می‌توانیم به خودمان بگوییم آدم سالم هستیم که ویژگی‌هایی مثل سازگاری، اعتمادبه‌نفس و شادمانی را در خود پرورش داده باشیم.

البته ریف، بهزیستی روانی را به تجربۀ لذت و خوشحالی تقلیل نمی‌داد و می‌گفت بعضی از جنبه‌های بهزیستی مثل تلاش برای محقق کردن اهداف شخصی، حتی ممکن است با شادکامی کوتاه‌مدت در تعارض باشد. پس می‌توانیم بگوییم بهزیستی روانی، دربرگیرندۀ احساس مثبت و رضایتمندی عمومی از زندگی و تلاش برای رسیدن به کمال و تحقق پتانسیل شخصی است.

به بیان ساده‌تر، بهزیستی روانی یعنی این‌که به چه میزان فکر و احساس می‌کنیم که زندگی‌مان به‌خوبی پیش می‌رود. خب، راستی، ما واقعاً چقدر فکر و احساس می‌کنیم که زندگی دارد خوب پیش می‌رود؟ اگر از ریف بپرسید، می‌گوید این مفهوم را باید براساس چند مؤلفه ارزیابی کنیم.

6 مولفه بهزیستی روانی ریف

بهزیستی روانی، طبق تعریف سادۀ یک‌خطی‌اش، دامنۀ شمول وسیعی دارد. خوب، از نظر چه کسی؟ اصلاً خوب بودن، چه مشخصه‌هایی دارد؟ یکی ممکن است خوب بودن زندگی را مساوی خوش‌گذرانی بداند و کس دیگری، آن را معادل رسیدن به موفقیت در نظر بگیرد. ریف که نمی‌خواست مفهوم بهزیستی روانی گنگ و مبهم باشد و هر کسی برداشت شخصی خودش را از آن داشته باشد، شش مؤلفه برای شناسایی بهزیستی روانی مطرح کرد.

۱. پذیرش خود: ارزیابی مثبت از خود و زندگی گذشتۀ خود، پذیرش ابعاد خوب و بد وجود خود و داشتن احساس مثبت دربارۀ خود، علی‌رغم وجود محدودیت‌ها
۲. روابط مثبت با دیگران: داشتن روابط باکیفیت، رضایت‌بخش، گرم و مبتنی‌بر اعتماد با دیگران، نگران رفاه و راحتی دیگران بودن، داشتن احساس همدلی نیرومند، مهربانی و صمیمیت
۳. خودمختاری: احساس استقلال، فردیت و آزادی شخصی، خودمختار و متکی‌به‌خود بودن، توانایی مقاومت در برابر فشارهای اجتماعی برای اندیشه و عمل، تنظیم رفتار از درون، ارزشیابی خود طبق استانداردهای شخصی
۴. تسلط بر محیط: داشتن احساس تسلط و شایستگی در مدیریت محیط، داشتن برنامۀ جامع و پیچیده برای کنترل محیط، استفادۀ مناسب از فرصت‌های ایجادشده، توانایی انتخاب یا ایجاد بافت‌های متناسب با ارزش‌ها و نیازهای شخصی
۵. زندگی هدفمند: اعتقاد به هدفمند و معنی‌دار بودن زندگی [گذشته و حال] و داشتن هدف و جهت
۶. رشد فردی: دارای احساس رشد مستمر، تلقی خود به‌عنوان موجودی رشدیابنده، تغییر به‌گونه‌ای که نشان‌دهندۀ افزایش کارآمدی و دانش شخصی باشد.

کتاب مرتبط : سلامت روان عمومی اثر ویلیام گلسر

پرسشنامه بهزیستی روانی ریف

خب، ما حالا نظریۀ بهزیستی روانشناختی ریف را می‌شناسیم؛ اما از کجا بفهمیم که در مسیر بهزیستی روانی هستیم یا نه؟ چطور بدانیم در شش مؤلفۀ گفته‌شده، چه وضعیتی داریم؟ مقیاس بهزیستی روانشناختی ریف (Psychological Well-Being Scales) کمکمان می‌کند. ابزارهای مختلفی برای سنجش میزان بهزیستی روانی وجود دارد که مقیاس ریف، جزو پرکاربردترین این ابزارهاست.

پرسشنامۀ بهزیستی روانشناختی ریف، یک فرم خودگزارش‌دهی است که نسخۀ اولیه‌اش ۱۲۰ گویه دارد، اما اغلب از فرم‌های کوتاه‌شده‌اش استفاده می‌شود. اگر می‌خواهید ارزیابی سریع و معتبری از بهزیستی روانی‌تان داشته باشید، فرم ۱۸سؤالی این مقیاس را به شما پیشنهاد می‌کنیم. به هر جمله، براساس میزان درست بودن آن دربارۀ خودتان، نمره بدهید.

پرسشنامه بهزیستی روانی ریف📋

نمره‌گذاری مقیاس بهزیستی روانی ریف

حالا به هر گویه، به‌ترتیب از ۱ تا ۶ نمره بدهید. یعنی جمله‌ای که گزینۀ «کاملاً مخالف» را برای آن انتخاب کرده‌اید، نمرۀ ۱ می‌گیرد؛ جمله‌ای که با آن «تاحدی مخالف» بوده‌اید، نمرۀ ۲ می‌گیرد و به همین ترتیب. هشت تا از گویه‌ها با علامت ستاره مشخص شده‌اند. به این گویه‌ها باید نمرۀ معکوس بدهید. یعنی مثلاً گویۀ شمارۀ سه، به‌جای یک تا شش، باید به‌صورت شش تا یک نمره‌گذاری شود.

تفسیر مقیاس بهزیستی روانی ریف

بعد از جمع زدن نمرات گویه‌ها، امتیاز شما باید عددی بین ۱۸ تا ۱۰۸ باشد:
نمرۀ کمتر از ۳۶ = بهزیستی روانی پایین
نمرۀ بین ۳۷ تا ۷۲ = بهزیستی روانی متوسط
نمرۀ بیشتر از ۷۳ = بهزیستی روانی بالا

کتاب مرتبط : روانشناسی سلامت سارافینو

نکتۀ مهم: پرسشنامۀ بهزیستی روانی ریف، مثل همۀ پرسشنامه‌های روانشناختی دیگر، ابزاری است در خدمت روانشناس‌ها، مشاوران و روان‌پزشکان. متخصصان سلامت روان، اطلاعات به‌دست‌آمده از این مقیاس‌ها را به کمک علم و تجربۀ خودشان و رفتار و گفتار مراجعین‌شان تفسیر می‌کنند.

بنابراین صرف جواب دادن به یک تست روانشناختی، برای نتیجه‌گیری از آن کافی نیست و نظر متخصص دربارۀ آن ضروری است. با این توضیح، مقیاس ریف را صرفاً به‌چشم وسیله‌ای برای به‌دست آوردن یک دید کلی ببینید و اگر می‌خواهید دربارۀ نتیجۀ آن اطلاعات دقیق و تخصصی داشته باشید، به یک درمانگر ماهر مراجعه کنید.

پیش‌ بینی کیفیت زندگی براساس مولفه‌ های بهزیستی

متخصصان سلامت روان باور دارند که براساس مؤلفه‌های بهزیستی روانی، می‌توان کیفیت زندگی افراد را پیش‌بینی کرد. روانشناسی مثبت‌گرا که بیش از سایر رویکردها بر بهزیستی روانشناختی تأکید دارد، هدف مداخلات روانشناسانه را کمک به ارتقای سطح زندگی افراد و بالفعل کردن استعدادهایشان می‌داند. روانشناسان مثبت‌گرا براساس مطالعات و شواهد تجربی معتقدند که افراد دارای بهزیستی روانی بالاتر، هیجانات مثبت‌تری را تجربه می‌کنند و از حوادثی که در طول زندگی برایشان رخ می‌دهد، ارزیابی مثبتی دارند. این افراد به‌دلیل داشتن روابط نزدیک رضایت‌بخش، سلامت روان بالاتر و سلامت جسمانی بالاتری دارند؛ چراکه بهزیستی روانی با کاهش خطر بیماری‌های قلبی-عروقی و عوارض ناشی از آن‌ها مرتبط است.

خب حالا چطور می‌توانیم بهزیستی روانی و به‌تعبیری کیفیت زندگی‌مان را بالا ببریم؟ در ادامه، براساس مدل بهزیستی روانی کارول ریف و شش مؤلفه‌اش، شش پیشنهاد برایتان داریم.

۱. پذیرش خود

پذیرش خود را با مهربان‌تر بودن نسبت به خود تمرین کنید. با خودتان طوری صحبت کنید که انگار رفیق صمیمی‌تان هستید و اگر در تصمیمی و برنامه‌ای موفق نشدید، از تحقیر کردن و سرزنش خود پرهیز کنید. برای محقق کردن مؤلفۀ پذیرش خود، لازم است که از مقایسه کردن خودتان با دیگران دست بردارید. ویژگی‌های منحصربه‌فردتان را با آغوش باز بپذیرید و خودتان را از دریچۀ چشم عزیزانتان ببینید.

کتاب مرتبط : روانشناسی سلامت؛ بهزیستی در دنیای ناهمگون

۲. روابط مثبت

با دوستان و آشنایان عزیزی که بنا به مشغلۀ زندگی از آن‌ها دور شده‌اید، مجدداً تماس برقرار کنید. یک قرار کافی‌شاپی کوتاه یا حتی تماس تلفنی ساده می‌تواند به برقراری روابط سازنده کمک کند. اگر روابط‌تان به‌دلیل مشکل یا سوء‌تفاهم از دست رفته است، برای حل کردنش تلاش کنید. همچنین سعی کنید روابط اجتماعی تازه شکل بدهید؛ ثبت‌نام در باشگاه ورزشی، شرکت در فعالیت‌های داوطلبانه یا هر موقعیت دیگری که برایتان خوشایند است، شما را در معرض آشنایی با افراد جدید قرار می‌دهد.

۳. خودمختاری

یکی از بهترین روش‌های ایجاد خودمختاری، بالا بردن اعتمادبه‌نفس است. کسی که اعتمادبه‌نفس بالایی دارد، به‌دنبال جلب نظر دیگران نیست و به‌سادگی تحت‌تأثیر آن‌ها قرار نمی‌گیرد. ویژگی‌های مثبت‌تان را مرور کنید. به سرگرمی یا فعالیتی مشغول شوید که معنا وارد زندگی‌تان می‌کند. در نیازهای دیگران غرق نشوید و برای رسیدگی به خواسته‌های خودتان و آن‌چه که دوست دارید، زمان بگذارید.

۴. تسلط بر محیط

کسانی که تسلط بر محیط بالایی دارند، احساس می‌کنند که خالق سرنوشت خود هستند. اگر چنین احساسی ندارید، به این فکر کنید که کدام جنبه‌های زندگی از کنترل‌تان خارج است. بعد از خودتان بپرسید که آیا این موارد اساساً چیزهایی هستند که می‌توان آن‌ها را کنترل کرد یا خیر. تمرکزتان را روی جنبه‌هایی از زندگی بگذارید که در اراده و اختیار شما هستند. موانع دست‌یابی به اهدافتان در آن جنبه‌ها را شناسایی کنید تا بتوانید احساس کنترل‌تان بر زندگی را دوباره به‌دست بیاورید.

کتاب مرتبط : فرهنگ و سلامت روانی

۵. زندگی هدفمند

آدم‌ها به روش‌های مختلف معنا و رضایتمندی را وارد زندگی‌شان می‌کنند؛ بعضی‌ها با انجام دادن فعالیت‌های داوطلبانه و خیررسانی به دیگران و بعضی‌ها از طریق تربیت و پرورش فرزند. عده‌ای هم ممکن است کسب موفقیت و ثمربخشی در حرفه‌شان را راه معنا‌بخشی به زندگی بدانند. شما چه روشی برای معنی بخشیدن به زندگی و تلاش برای بهبود جهان انتخاب می‌کنید؟

۶. رشد فردی

تلاش برای تبدیل شدن به نسخۀ بهتری از خود و گیر نکردن در یک نقطۀ ثابت، یکی دیگر از روش‌های دست‌یابی به بهزیستی روانی است. چطور می‌توانید خودتان را به چالش بکشید؟ آموختن مهارت‌های جدید، ورزش و فعالیت‌های بدنی، تلاش برای یاد گرفتن رواداری با دیگران و پذیرش تفاوت‌های فردی و فرهنگی. داشتن لیست اهداف به شما کمک می‌کند در مسیر بمانید و برای دست‌یابی به مقصدی تلاش کنید.

سؤالات متداول:

منابع

مقالۀ بررسی ساختار عاملی مقیاس بهزیستی روانشناختی ریف در بین دانشجویان دانشگاه ارومیه اثر فرزانه میکائیلی

مقالۀ پیش بینی بهزیستی روانی بر اساس عاطفه مثبت و منفی و خودکارآمدی مقابله ای اثر مهرداد مظاهری و حکیمه بهرامیان