هوش هیجانی چیست؟ تعریف و راهکار های افزایش EQ
هوش هیجانی چیست و چرا اهمیت دارد؟ آیا تا به حال برایتان پیش آمده که نتوانید احساسات خود را کنترل کنید یا رفتار دیگران را بهدرستی درک کنید؟ هوش هیجانی (Emotional Intelligence) به توانایی شناسایی، درک و مدیریت احساسات و هیجانات خود و دیگران گفته میشود. بالا بودن ضریب عاطفی (Emotional Quotient) یا به اختصار اختصار EQ، نقش مهمی در موفقیت در زندگی، روابط و حتی تصمیمگیریهای روزمره به توانایی ما در شناخت و مدیریت احساسات دارد. به همین دلیل، امروزه افراد زیادی به دنبال شناخت معنی هوش هیجانی و تأثیر آن در زندگی شخصی و کاری خود هستند.
اگر بخواهیم هوش هیجانی به زبان ساده توضیح دهیم، باید بگوییم این مهارت کمک میکند احساسات خود را بهتر بشناسیم، واکنشهای احساسیمان را کنترل کنیم و ارتباط مؤثرتری با دیگران داشته باشیم. افرادی که EQ بالاتری دارند، معمولاً در موقعیتهای مختلف تصمیمات منطقیتر و آگاهانهتری میگیرند. ما در این مقاله به بررسی هوش هیجانی، اهمیت آن، تفاوت EQ و IQ و روشهای تقویت هوش هیجانی پرداختهایم. اگر میخواهید بیشتر با این مهارت مهم آشنا شوید، تا پایان مقاله همراه ما باشید.
مطلب مرتبط: بررسی ویژگی های انواع هوش و مشاغل پیشنهادی هرکدام
نظریه هوش هیجانی دانیل گلمن
گلمن، روزنامهنگار علمی، نویسنده و روانشناس شناختهشدۀ بینالمللی است که سالها در زمینه علوم مغز و رفتار در نیویورک فعالیت و پژوهش کرده است. او با انتشار کتاب هوش عاطفی نقش مهمی در معرفی و گسترش مفهوم هوش هیجانی در سطح جهانی ایفا کرد. این کتاب بعدها به 40 زبان ترجمه شد و توجه گستردهای در سراسر دنیا به خود جلب کرد. دیدگاه گولمن بر این ایده استوار است که ضریب هیجانی (EQ) یکی از عوامل کلیدی در موفقیت فردی، شغلی و اجتماعی به شمار میرود. او هوش هیجانی را به پنج حوزه اصلی تقسیم میکند که بخشی از آنها به تواناییهای فردی و بخشی دیگر به مهارتهای اجتماعی مربوط میشوند. نکته مهم در نظریه او این است که هوش هیجانی یک توانایی ثابت نیست، بلکه مهارتی قابل یادگیری، رشد و تقویت در طول زمان است. مولفههای هوش هیجانی گولمن عبارت است از:
خودآگاهی: خودآگاهی یا خودهشیاری به توانایی شناخت و تشخیص احساسات، درک نقاط قوت و ضعف و پیامدهای آنها گفته میشود.
خودتنظیمی: خودتنظیمی یعنی توانایی مدیریت هیجانات و احساسات ناخوشایند و آزار دهنده که باعث ضعیف شدن عملکرد و تخریب روابط بین فردی میشوند.
خودتنظیمی، شامل مهارتهای زیر است که درنهایت به کنترل تکانه منتهی میشود:
- خویشتنداری و خودکنترلی
- قابل اعتماد بودن
- وظیفهشناسی
- تطبیقپذیری
- نوآوری و خوشبینی
مطلب مرتبط: موانع تصمیم گیری در روانشناسی چیست؟
انگیزه و هوش هیجانی: سومین مولفۀ گولمن، انگیزه است. انگیزه، نیروی درونی است که فرد را وادار میکند همۀ تلاش خود را بهخرج بدهد تا بتواند به موفقیت دست پیدا کند. انگیزه، انواع مختلفی دارد. یکی از انواع انگیزه، درونی است که از درون فرد نشأت میگیرد و با علاقۀ شخصی، هدایت میشود. نوع دیگر، انگیزۀ بیرونی است که با عوامل خارجی همچون پاداش کنترل میشود. چطور میتوانیم انگیزه را در خود ایجاد کنیم؟
اولین قدمی که میتوانید بردارید این است که برای خودتان بهصورت واضح مشخص کنید که چرا کاری را انجام میدهید. زمانی که درک درستی از هدف خود داشتهباشید، میتوانید برنامۀ خوبی برای رسیدن به آن تنظیم کنید و نقاط قوت و ضعفتان را بشناسید. گام دوم، آگاهی از احساسات است. این کار به شما کمک میکند تا علت کاهش انگیزه خود را بیابید. آخرین گامی که برای افزایش انگیزه، پیشنهاد میشود، پاداش است. اگر رسیدن به اهداف کوچکتر را پیروزی کوچک درنظر بگیرید و خودتان را برای رسیدن به آنها تشویق کنید، ناخودآگاه برای رسیدن به اهداف بزرگتر احساس بهتری خواهیدداشت.
همدلی: درک احساسات دیگران و توانایی برقراری ارتباط با آنها به شما کمک میکند تا بتوانید مشکلات را از دیدگاههای مختلف ببینید و بهاصطلاح خودتان را جای دیگران بگذارید. همدلی باعث میشود با زبان بدن و حالات چهرۀ افراد، ارتباط بگیرید و آنها را بهتر درک کنید.
مطلب مرتبط: رایج ترین خطاهای شناختی چیست؟
مهارتهای اجتماعی: به توانایی مدیریت روابط و هدایت دیگران به سمت مطلوب گفته میشود که شامل موارد زیر است:
- گوش دادن فعال: مهارتی شناختی که یکی از مولفههای مهم در ارتباطات بینفردی است و شامل درک عمیقی از معنای حرفهای گوینده میشود. تکنیکهایی چون درگیر شدن، توجه، انعکاس و پیگیری کردن، در کسب مهارت گوش دادن فعال، نقش دارند.
- ارتباط کلامی: گفتوگوی زبانی یا کتبی، با استفاده از حس شنیداری و دیداری، صحبت با دیگران
- ارتباط غیرکلامی: تماس چشمی، لمس کردن، حالات چهره، وضعیت بدن، مجاورت، حرکات بدن، نوع ایستادن
- رهبری: آگاهی درست از احساسات و درک کارمندان، کنترل شرایط بد و تنشها در محل کار، نداشتن پاسخی واکنشی نسبت به شرایط مختلف، داشتن بینش و ایدههای قوی
- متقاعدسازی: داشتن ارتباط کارسازتر، نفوذ کلام، تسلط بر محتوا، تمرکز داشتن و شناخت مخاطب، گفتن حقیقت، اعتمادبهنفس داشتن، ارتباطی موثر و مفید با افراد
راهکار های تقویت هوش هیجانی
حالا که بهطور کامل با نشانهها و علل کمبود هوش عاطفی آشنا شدید، وقت آن رسیده نردبان هوش هیجانی را پیدا کنید و یکییکی از پلههای آن بالا بروید تا به مرور زمان سطح هوش هیجانی خود را بیشتر کنید. بهترین تکنیکها و روشهای تقویت هوش هیجانی شامل این موارد میشود:
- توجه به احساسات خود
به ناراحتی، خشم و سایر احساسات خود توجه کنید و برای آنها ارزش قائل باشید. از گفتن احساساتتان، احساس ضعف نکنید و از قضاوت و نقد دیگران نترسید. اگر بتوانید ناراحتی خود را با زبانی درست بیان کنید، قطعا شنیده میشوید.
- صبوری در پاسخ
وقتی حرفی میشنوید که ممکن است شما را عصبانی یا ناراحت کند، در لحظه واکنش نشان ندهید. اگر بتوانید قبل از پاسخ دادن کمی مکث کنید، باعث میشود هم بر احساسات خود در آن لحظه مسلط شوید و هم منطقتان وارد ماجرا شود و پاسخی کاملاً احساسی و واکنشی ندهید. برای تقویت صبوری، خوشمشرب بودن تأثیرگذار است؛ چون میتوانید با دیگران خوشبرخوردتر تعامل کنید؛ از تمسخر کردن اجتناب کنید و به احساسات دیگران گوش دهید.
- تمرین مهارت ها
با تمرین کردن مهارتهایی که جزئی از مولفههای هوش هیجانی هستند، میتوانید این هوش را در خودتان تقویت کنید. مهارتهایی مثل: گوش دادن فعالانه، خودآگاهی، همدلی و وظیفهشناسی.
- یادگیری دائمی
همیشه درحال آموزش بودن و یادگرفتن، این فرصت را به شما میدهد تا علایق خود را بشناسید و باانگیزه بمانید. همچنین یادگیری، شما را درمعرض چالشها و در محیطهای گوناگون قرار میدهد و از منطقۀ امنتان خارج میکند. یادگیری، سبب میشود مهارتهایی چون واقعبینی، درک دیگران و مهارتهای اجتماعی را درتعامل با دیگران بیاموزید و با شناخت بیشتر خود، سراغ علایقتان بروید.
- گشت و گذار
سفر رفتن، یکی دیگر از راههای تقویت هوش هیجانی است. این کار، باعث پرورش ذهن و آشنایی با دیگر فرهنگها میشود و به ذهن شما فرصت رشد میدهد. ارتباط موثر برقرار کردن با محیط و اطرافیان سبب درک بهتر دیگران میشود و تأثیر زیادی بر افزایش هوش هیجانی شما میگذارد.
هوش هیجانی چه کاربرد هایی دارد؟
در زندگی روزمره: هوش هیجانی به ما کمک میکند احساسات خود را بهتر بشناسیم و در موقعیتهای معمول روزانه، واکنشهای سنجیدهتری داشته باشیم. این مهارت باعث میشود در برابر فشارها و چالشهای کوچک روزمره، تصمیمهای منطقیتری بگیریم و کمتر تحت تأثیر هیجانات لحظهای قرار بگیریم.
در روابط شخصی و خانوادگی: در روابط نزدیک، درک احساسات دیگران و توانایی همدلی نقش اساسی دارد. هوش هیجانی باعث میشود بهتر ارتباط برقرار کنیم، سوءتفاهمها را کاهش دهیم و تعارضها را با آرامش بیشتری مدیریت کنیم. در نتیجه کیفیت روابط عاطفی و خانوادگی به شکل محسوسی بهبود پیدا میکند.
در محیط کار: در محیطهای کاری، هوش هیجانی یکی از عوامل مهم موفقیت شغلی است. افرادی که EQ بالاتری دارند معمولاً ارتباط مؤثرتری با همکاران برقرار میکنند، در کار تیمی عملکرد بهتری دارند و در شرایط فشار و مسئولیت، تصمیمهای متعادلتری میگیرند. این مهارت در رهبری و مدیریت تعارضها نیز بسیار کاربردی است.
در موقعیتهای بحرانی: در شرایط بحرانی و پرفشار، هوش هیجانی نقش تعیینکنندهای پیدا میکند. توانایی کنترل استرس، حفظ آرامش و مدیریت هیجانات باعث میشود فرد بتواند تصمیمهای دقیقتر و کمخطاتری بگیرد و از واکنشهای شتابزده و احساسی جلوگیری کند.
نشانه های هوش هیجانی بالا چیست؟
همانطور که هوش هیجانی پایین نشانههایی دارد، هوش هیجانی بالا هم فاکتورهایی را شامل میشود. افرادی که هوش هیجانی بالا دارند، این ویژگی را در برخورد، رفتار و روابط خود نشان میدهند.
نشانههای هوش هیجانی بالا شامل این موارد میشود:
- همت و اراده داشتن در امور
- خلاق بودن
- تمرکز بالا
- اعتمادبهنفس خوب
- روابط متعادل و درک مناسب از شرایط
در ادامه، هرکدام را برایتان شرح میدهیم:
اراده: افراد دارای هوش هیجانی بالا، انگیزۀ خوبی برای انجام دادن کارها دارند و همین انگیزه باعث میشود تا برای بهدست آوردن آنچه که میخواهند، بهخوبی تلاش کنند و کارهایشان را بهتعویق نیندازند. بهعبارت دیگر میتوان گفت این افراد اهل امروز و فردا کردن نیستند و همت کافی برای به انجام رساندن کارهایشان دارند.
خلاقیت: کسانی که هوش هیجانی بالا دارند، معمولا نسبت به محیط اطراف و کارهای گوناگون کنجکاوند و آگاهی کلی از خود و محیطشان دارند. این دو مولفه در کنار هم به آنها کمک میکند تا بتوانند ایدههای مناسب و خلاقانه را نسبت به شرایط ارائه دهند. داشتن ایده و راهحل به آنها، توانایی حل مسئله میدهد و در موقعیتهای سخت بهجای دچار شدن به اضطراب، شرایط را در دست میگیرند و بهدنبال چاره میروند.
متمرکز بالا: مهمترین راز هوش هیجانی، این است که تمرکزتان را حفظ کنید و دربرابر عوامل حواسپرتی مقاومت بهخرج بدهید. تمرکز، باعث میشود تا با سرعت بهتری کارهایتان را انجام دهید. همچنین به جلوگیری از افکار آشفته و نشخوار فکری کمک میکند.
مطلب مرتبط: تکنیک های آرام سازی ذهن در روانشناسی
اعتمادبهنفس: دانیل گولمن میگوید: «اگر بدانید در چه زمینههایی بیشترین تأثیرگذاری را دارید، می توانید در آن موضوعات با اعتمادبهنفس کامل کار کنید.» این جمله به شناخت هر فرد نسبت به خودش برمیگردد. دانستن نقاط قوت خود برای داشتن احساس خودباوری و دانستن نقاط ضعف برای تقویت کردن آنها، باعث میشود که اعتمادبهنفس شما درطول زمان بیشتر شود.
روابط و درک خوب: داشتن روابط موثر و راضیکننده، نشانۀ داشتن هوش هیجانی است. این جمله، نظر گولمن دربارۀ افراد دارای هوش هیجانی بالاست” این افراد بهخوبی میدانند چطور با دیگران کنار بیایند و با محیط سازگار شوند”. مهمترین دلیل این سازگاری، داشتن درک بالا در روابط، بااخلاق بودن و روحیهی همدلی است.
نشانههای هوش هیجانی پایین چیست؟
در جمع دوستانتان نشستهاید و یکی از آنها بسیار ناراحت است. همه به ناراحتی او واکنش نشان میدهند، بهجز یک نفر. شما دوستتان را میشناسید و میدانید که قصد بدی ندارد؛ او فقط نمیداند چطور از احساساتش حرف بزند و از شنیدن نظرات دیگران دربارۀ عواطفش احساس ترس میکند. در چنین مواردی، احتمال دارد موضوع به پایین بودن هوش هیجانی مربوط باشد. پایین بودن هوش هیجانی، چه نشانههای دیگری دارد؟
هوش هیجانی پایین چه نشانه هایی دارد؟
- افراط و تفریط در ابراز خشم
- رضایت بیاندازه نسبت به شرایط
- اضطراب شدید
- ناتوانی در دفاع از خود
- سریع قضاوت کردن دیگران
- دایرۀ لغات محدود
- ترس از برداشت دیگران
- نگرانی دائمی داشتن نسبت به موضوعات مختلف
- اعتمادبهنفس پایین
در ادامه هر مورد را برایتان شرح میدهیم:
- همیشه عصبانی، همیشه راضی
یکی از نشانههای رایج بین افراد دارای هوش هیجانی پایین، عصبانی نشدن است. شاید تا اینجای مطلب تصور میکردید هوش هیجانی یعنی اینکه همیشه بامهربانی برخورد کنید و رفتار خوبی داشتهباشید. اما اینطور نیست. هوش هیجانی یعنی بتوانید مدیریت احساسات داشتهباشید. در برخی موقعیتها شما نیاز دارید که به دیگران احساسات منفی، نگرانی و غمتان را نشان دهید. پنهان کردن و سرکوب احساسات چه منفی و چه مثبت و ناتوانی در نشان دادن آنها، برابر با ضعف در هوش هیجانی است. گاهی اوقات نیاز است که عدم رضایت خود را نسبت به شرایط بازگو کنید و بهقول معروف حرف دلتان را بزنید.
- اضطراب شدید، دفاع ضعیف
کسانی که هوش هیجانی پایینی دارند، معمولا بهراحتی دچار استرس و اضطراب میشوند و توانایی دفاع کردن از خود دربرابر دیگران را ندارند. افراد با هوش هیجانی پایین، زمانی که با مشکلی روبهرو میشوند، معمولا نمیتوانند بهدرستی با آن کنار بیایند و دچار اضطراب میشوند. درنهایت این اضطراب، باعث خستگی روحی و جسمی آنها میشود و توانایی دفاع کردن از خود را از آنها سلب میکند.
- دایرۀ کوچک لغات
هوش هیجانی پایین، مانع میشود تا افراد بهراحتی بتوانند احساسات خود را بهطور دقیق بیان کنند. یعنی ممکن است برای بیان احساسات مختلف، از کلمات واحدی استفاده کنند. برای مثال ممکن است یک فرد با هوش هیجانی پایین بگوید حالش خوب است، اما مشخص نباشد که منظورش حال خوب جسمانی است یا روحی و یا حس شادی است یا احساسات خوب دیگر.
- قضاوت سریع
سریع قضاوت کردن، برداشت کردن و تصمیم گرفتن، از نشانههای هوش هیجانی پایین است. این افراد معمولا بدون فکر نظر میدهند و واکنش بدون تأملی دارند؛ رفتاری پرخطر که ممکن است باعث دعوا، کشمکش و مشکلات بدتری شود. چراکه فرد بدون هیچگونه فکر در لحظه تصمیم میگیرد و عواقب رفتارش را درنظر نمیگیرد.
- نگران و دلواپس
افرادی که هوش هیجانی پایینی دارند، در کنترل نگرانیهایشان توانایی کافی ندارند و ممکن است این نگرانیها تبدیل به بیماریهای جسمانی شود. افراد با هوش هیجانی بالا بر نگرانیهایشان مسلط هستند و بهجای اینکه در باتلاق افکار منفی گرفتار شوند، بهدنبال راه چاره میروند. این افراد، مهارت حل مسئله را بهکار میبرند و نگرانیشان را مدیریت میکنند.
- درگیر اشتباهات، ماندن در گذشته
اشتباه کردن، بخش جدانشدنی زندگی هرکدام از ماست. اما طریقۀ پذیرش و کنار آمدن با اشتباه در هریک از افراد متفاوت است. معمولاً کسانی که هوش هیجانی پایین دارند، بعد از انجام اشتباه به نشخوار فکری و سرزنش خود میپردازند و توانایی پذیرش این موضوع را ندارند که همۀ افراد اشتباه میکنند. گاهیاوقات هم نشانۀ هوش هیجانی پایین این است که فرد، اشتباه خود را انکار میکند و مسئولیت کار غلطش را برعهده نمیگیرد.
- زودرنج
علت زودرنجی افرادی که هوش هیجانی پایین دارند، عدم شناخت احساسات خود، انتقادپذیر نبودن و نداشتن اعتمادبهنفس کافی است. این افراد ممکن بهسرعت از شوخی دیگران ناراحت شوند یا نسبت به رفتار دیگران بسیار بدگمان باشند.
مطلب مرتبط: تاب آوری روانی چیست؟
مقایسه IQ و EQ
برعکس گذشته که بیشتر فکر میکردند موفقیت، تحصیلات بالا و حتی درآمد خوب فقط به IQ و تواناییهای درسی و منطقی بستگی دارد، امروزه در روانشناسی نگاه کاملتری به مفهوم هوش شکل گرفته است. پژوهشها نشان میدهند که کنار تواناییهای ذهنی (IQ)، مهارتهای هیجانی و اجتماعی (EQ) هم نقش مهمی در موفقیت زندگی دارند. IQ بیشتر به توانایی فکر کردن، یادگیری و حل مسئله مربوط است و تا حد زیادی در طول زندگی ثابت میماند، اما EQ به شناخت و مدیریت احساسات، ارتباط با دیگران و کنترل واکنشهای هیجانی مربوط میشود و قابل رشد و تغییر است. همین تفاوت باعث شده امروز روانشناسان تأکید کنند که برای داشتن یک زندگی موفق، فقط هوش منطقی کافی نیست و باید به هوش هیجانی هم توجه جدی شود.
| معیار | IQ (هوش شناختی) | EQ (هوش هیجانی) |
| معنی ساده | توانایی فکر کردن، حل مسئله و یادگیری | توانایی شناخت و مدیریت احساسات خود و دیگران |
| چطور اندازهگیری میشود؟ | تستهای استاندارد مثل هوش ریون و وکسلر | پرسشنامهها و تستهای مهارتهای اجتماعی/هیجانی |
| چه چیزی را اندازه میگیرد؟ | منطق، حافظه، سرعت پردازش ذهن | کنترل احساسات، همدلی، مهارت ارتباطی |
| پشتوانه پژوهشی | سالها پژوهش علمی از دقت و کاربرد آن حمایت کردهاند. | پژوهشهای زیادی وجود دارد، اما درباره تعریف و روش اندازهگیری آن توافق کمتری وجود دارد. |
| ثبات در طول زندگی | نسبتاً ثابت است. | قابل تغییر و قابل آموزش است. |
| نقطه قوت اصلی | حل مسئله و یادگیری سریع | ارتباط مؤثر و کنترل رفتار اجتماعی |
| نقش در موفقیت | بیشتر در موفقیت های تحصیلی و فنی مؤثر است. | بیشتر در موفقیت های شغلی، رهبری و روابط انسانی مؤثر است. |
تاریخچه هوش هیجانی
ریشههای نظری مفهوم هوش هیجانی در قرن بیستم و در آثار ادوارد ثورندایک (Edward Thorndike) دیده میشود. او در سال 1920 مفهوم هوش اجتماعی (Social Intelligence) را مطرح کرد و آن را توانایی درک و مدیریت روابط انسانی در موقعیتهای اجتماعی دانست. این دیدگاه از نخستین تلاشها برای توجه به ابعاد غیرشناختی هوش و مهارتهای بینفردی محسوب میشود. در ادامه، در روانشناسی انسانگرا، آبراهام مزلو (Abraham Maslow) هرچند اصطلاح هوش هیجانی را بهکار نبرد، اما در نظریه سلسلهمراتب نیازها و مفهوم خودشکوفایی، بر نقش رشد هیجانی و ظرفیتهای عاطفی انسان تأکید کرد.
در دهه 1980، هاوارد گاردنر (Howard Gardner) با نظریۀ هوشهای چندگانه، بهویژه هوشهای بینفردی و درونفردی، زمینه نظری مهمی برای شکلگیری مفهوم هوش هیجانی فراهم کرد. نقطه عطف این حوزه با پژوهشهای جان دی. مایر (John D. Mayer) و پیتر سالووی (Peter Salovey) در سال 1990 رقم خورد. آنها هوش هیجانی را بهعنوان یک سازه علمی و شامل توانایی درک و تنظیم هیجانها در خود و دیگران تعریف کردند.
در نهایت، دانیل گلمن (Daniel Goleman) با انتشار کتاب Emotional Intelligence در سال 1995، نقش مهمی در عمومیسازی این مفهوم و کاربرد آن در آموزش، مدیریت و سازمانها ایفا کرد.
دلایل هوش هیجانی پایین
سبک فرزندپروری: اگر والدین از روشهای تنبیهی استفاده کنند، حمایت عاطفی نداشته باشند و خودشان در کنترل هیجانات ضعیف باشند، کودک از طریق یادگیری مشاهدهای هوش هیجانی پایینی پیدا میکند.
مشکلات سلامت روان: اختلالاتی مثل افسردگی، اضطراب اجتماعی، اختلال شخصیت مرزی و اعتیاد به مواد و الکل، توانایی تنظیم احساسات را کاهش میدهند.
آلکسیتایمیا: یک نارسایی هیجانی که فرد نمیتواند احساسات خود و دیگران را تشخیص دهد، در همدلی و کنترل خشم مشکل دارد و در نتیجه هوش هیجانی پایینی خواهد داشت.
هوش هیجانی در عمل؛ یک مثال از مدیریت تنش در محیط کار
یک تیم در شرکت روی پروژهای مهم کار میکند، اما کارها از برنامه عقب افتاده و اعضای تیم تحت فشار هستند. در یکی از جلسات، یکی از همکاران با ناراحتی میگوید: «همه این مشکلات به خاطر بیدقتی بعضی از افراد به وجود آمده است.» با شنیدن این جمله، فضای جلسه متشنج میشود. برخی سکوت میکنند و برخی دیگر آمادهاند از خودشان دفاع کنند.
در این میان، سارا که هوش هیجانی بالایی دارد، بدون واکنش عجولانه به صحبتها گوش میدهد. سپس با آرامش میگوید: «میدانم که همه تحت فشار هستیم و این وضعیت ناراحتکننده است. بیایید به جای مقصر دانستن یکدیگر، بررسی کنیم دقیقاً چه اتفاقی افتاده و چطور میتوانیم مشکل را حل کنیم.» همین تغییر لحن، فضای جلسه را آرامتر میکند. کمکم گفتگو از سرزنش و تنش فاصله میگیرد و اعضای تیم روی پیدا کردن راهحل تمرکز میکنند.
🎯 این همان هوش هیجانی در عمل است؛ یعنی فرد به جای اینکه تحت تأثیر خشم یا فشار لحظهای واکنش نشان دهد، احساسات خود و دیگران را درک میکند و شرایط را به سمت یک گفتوگوی سازنده و حل مسئله هدایت میکند.
هوش هیجانی در کودکان و دانش آموزان
دوران کودکی یکی از مهمترین مراحل شکلگیری هوش هیجانی است. بسیاری از مهارتهایی که به فرد کمک میکنند احساسات خود را مدیریت کند، با دیگران همدلی داشته باشد و روابط سالمتری بسازد، از همان سالهای ابتدایی زندگی پایهگذاری میشوند. به همین دلیل، متخصصان معتقدند هوش هیجانی مهارتی اکتسابی است که بهتدریج و از طریق تجربههای روزمره در خانواده، مدرسه و تعامل با همسالان رشد میکند.
در این میان، فرزندپروری نقش مهمی در تقویت هوش هیجانی کودکان دارد. والدینی که به احساسات فرزند خود توجه میکنند، درباره هیجانها با او صحبت میکنند و شیوههای سالم ابراز و مدیریت احساسات را آموزش میدهند، زمینه رشد بهتر مهارتهایی مانند خودآگاهی، خودکنترلی و همدلی را فراهم میکنند. کودکان بهمرور یاد میگیرند احساسات مختلف را تشخیص دهند، برای آنها نام بگذارند و به شکل مناسبتری بیان کنند. این فرایند از طریق بازی، تعامل با دیگران، مشاهده رفتار بزرگسالان و دریافت بازخورد از محیط اطراف شکل میگیرد و به آنها در مدیریت هیجانها و حل تعارضها کمک میکند.
علاوه بر خانواده، مدرسه نیز یکی از مهمترین محیطهای پرورش هوش هیجانی در دانشآموزان است. دانشآموزان در کلاس درس و فعالیتهای گروهی مهارتهایی مانند همکاری، همدلی، حل مسئله و مدیریت احساسات را تمرین میکنند. به همین دلیل، بسیاری از نظامهای آموزشی دنیا برنامههای یادگیری اجتماعی ـ هیجانی (SEL) را در کنار آموزشهای درسی اجرا میکنند تا مهارتهایی مانند خودآگاهی، مسئولیتپذیری و تصمیمگیری آگاهانه را تقویت کنند.
پژوهشها نشان میدهد آموزش مهارتهای اجتماعی و هیجانی در مدارس میتواند به بهبود عملکرد تحصیلی، افزایش اعتمادبهنفس، کاهش مشکلات رفتاری و ارتقای سازگاری اجتماعی کمک کند. از این رو، بسیاری از متخصصان معتقدند تقویت هوش هیجانی از طریق فرزندپروری آگاهانه و آموزش مناسب در مدارس، سرمایهگذاری ارزشمندی برای سلامت روان و موفقیت کودکان در آینده است.
معایب هوش هیجانی چیست؟
از قدیم گفتن هیچ گلی بیخار نیست و هیچ هوشی هم بیعیب 😁. آدمهایی که هوش هیجانی بالایی دارند معمولاً احساسات خودشان و دیگران را بهتر درک میکنند، اما این توانایی همیشه فقط مزیت نیست. مثلاً گاهی به خاطر حساسیت زیاد به احساسات دیگران، گفتن بعضی حقیقتهای تلخ یا دادن بازخورد منفی برایشان سختتر میشود. از طرف دیگر، توانایی بالای شناخت احساسات میتواند در دست افراد نادرست به ابزاری برای فریب و دستکاری دیگران تبدیل شود. حتی توجه و درگیری بیش از حد با احساسات، در شرایط پراسترس ممکن است فرد را بیشتر درگیر نگرانی و نشخوار فکری کند و فشار روانی بیشتری به او وارد کند. برای همین، درباره هوش هیجانی هم نمیشود گفت هرچه بیشتر، بهتر! مثل خیلی از ویژگیهای دیگر، آنچه اهمیت دارد تعادل است، نه صرفاً بیشتر بودن.
سخن پایانی
هوش هیجانی یکی از مهمترین مهارتهای انسانی در دنیای امروز است که نقش تعیینکنندهای در کیفیت زندگی فردی و اجتماعی دارد. برخلاف تواناییهای صرفاً ذهنی، این مهارت بهطور مستقیم با نحوه برخورد ما با احساسات، روابط و شرایط مختلف زندگی در ارتباط است و میتواند مسیر موفقیت را در ابعاد مختلف هموارتر کند.
همانطور که در مقاله اشاره شد، هوش هیجانی مجموعهای از مهارتهای قابل یادگیری مانند خودآگاهی، مدیریت هیجان، همدلی و ارتباط مؤثر است که با تمرین و آگاهی میتوان آن را تقویت کرد. این ویژگی باعث میشود افراد در مواجهه با چالشها، تصمیمهای منطقیتر و کمتنشتری بگیرند و روابط سالمتری بسازند. میتوان نتیجه گرفت که تقویت هوش هیجانی نهتنها به بهبود عملکرد فردی در زندگی و کار کمک میکند، بلکه نقش مهمی در کاهش تنشها و افزایش کیفیت ارتباطات انسانی دارد و به همین دلیل، توجه به آن برای هر فردی ضروری است.
مطلب پیشنهادی برای داوطلبان کنکور ارشد روانشناسی: منابع کنکور ارشد روانشناسی
منابع
- APA Dictionary of Psychology
- کتاب هوش هیجانی اثر براندن کوپر
- psychcentral.com
- پرورش هوش هیجانی در کودکان اثر جان گاتمن
- Does Emotional Intelligence have a “Dark” Side?
دسته بندی: دانشکده
تیم تحریریه روان آموز